Przedwiośnie nie jest porą roku kojarzącą się z grzybobraniem. Tymczasem podczas pobytu w lesie może zaskoczyć nas nietuzinkowy widok karmazynowych czarek rosnących pod nogami. Warto poznać grzyby należące do rodzaju Sarcoscypha (czarka), a w nich czarkę austriacką – piękną, jadalną i pojawiającą się właśnie w lasach.
Czarka austriacka (Sarcoscypha austriaca) potocznie nazywana jest szkarłatnym kubkiem elfa. Nie tylko ze względu na kolor zaprzecza wszelkim standardowym wyobrażeniom na temat grzybów. Czerwony kolor grzyba zazwyczaj ostrzega przed spożyciem, a tymczasem czarka austriacka jest jadalna i w dodatku można ją spożywać na surowo. Jej smak też odbiega od znanych nam smaków charakterystycznych dla królestwa grzybów, gdyż ten czarki austriackiej porównywalny jest do rzodkiewki, czy rzodkwi.
Trzy siostry czarki
Czarka austriacka (Sarcoscypha austriaca) od niedawna jest rozpoznawana w Polsce jako oddzielny gatunek. Poprzednio traktowano ją w szerokim ujęciu jako S. coccinea, razem z pozostałymi gatunkami. Obecnie wyodrębniono 3 gatunki czarek:
- czarka szkarłatna (Sarcoscypha coccinea);
- czarka austriacka (Sarcoscypha austriaca);
- czarka jurajska (S. jurana).
Przy czym to właśnie czarka austriacka jest najczęściej spotykanym przedstawicielem rodzaju, chociaż należy zaznaczyć, że wszystkie czarki do niedawna należały do gatunków podlegających ochronie ścisłej. Teraz do gatunków chronionych należy już tylko czarka jurajska, a czarkę szkarłatną i austriacką można zbierać od 2014 r. Czarka szkarłatna uwzględniona jest na czerwonej liście grzybów, lecz stopień jej zagrożenia nie jest dokładnie znany.
Przyjmuje się, że identyfikacja gatunkowa poszczególnych czarek jest możliwa tylko pod mikroskopem. Różnią się strukturą włókien pokrywających dolną część miseczki.
Czarki pojawiają się od grudnia do maja, czasem wychodząc nawet spod śniegu.
Saprotrof wystający z ziemi?
Czarki austriackie i czarki szkarłatne oraz jurajskie można spotkać na leżących na ziemi i przysypanych liśćmi kawałkach drewna, dlatego często wygląda to tak, jakby wyrastały bezpośrednio z podłoża. Gatunki te są saprotrofami – organizmami cudzożywnymi, pobierającymi energię z martwych cząstek organicznych, rozkładającymi je do prostych związków.
Czarka austriacka oraz czarka szkarłatna rosną na opadłych gałęziach drzew liściastych, jak klon, leszczyna, wierzba, buk i olsza. Czarka jurajska występuje natomiast na lipie (przeważnie szerokolistnej).
Jak wygląda czarka austriacka?
Oprócz czerwonego koloru uwagę przykuwa ciekawy kształt grzyba. Młode owocniki czarki austriackiej mają faktycznie kształt czarki lub miski. Wraz z czasem robią się bardziej płaskie oraz nieregularnie pękają. Osadzone są na wyraźnym trzonku.
Średnica czarki austriackiej wynosi zaledwie od 1 do 5 cm, a trzonek jest 3–5 cm długi i 0,3 cm gruby, o kolorze białawym. Czasem spotkać można owocniki siedzące. Wewnętrzna część czarki grzyba posiada jaskrawe zabarwienie, określane m.in. jako żywoczerwone, czy szkarłatne. Przy czym powierzchnia jego jest gładka i błyszcząca. Zewnętrzna część czarki ma kolor jasnoróżowy lub bladoczerwonawy.
Miąższ czarki austriackiej jest cienki, biały i łykowaty, a grzyb nie ma zapachu.
Czarka austriacka – znaczenie zdrowotne i kulinarne
Należy podkreślić, że chociaż czarka austriacka nie jest gatunkiem ściśle chronionym, wciąż jest grzybem rzadkim, dlatego warto traktować ją jako swego rodzaju unikat, czy rarytas.
W owocnikach czarek stwierdzono obecność barwników β -karoteinowych, w tym β – karotenu. Co ciekawe z czarki austriackiej wyizolowano lektynę – niezwykle korzystne dla zdrowia białko, mające nawet hamować namnażanie komórek rakowych.
Ponieważ czarka austriacka nie ma wyraźnego zapachu, a smak tylko bardzo delikatnie przypominający rzodkiewkę, a przede wszystkim ze względu na to, że wciąż jest grzybem rzadkim, trudno mówić o jej znaczeniu kulinarnym. Owszem ze względów prozdrowotnych można by jej używać np. jako składnika sałatek, który swoim kolorem może dodać jej uroku. Niektórzy polecają ją dusić na maśle, marynować, czy smażyć obtoczoną w tartej w bułce.
Czarka austriacka jest przysmakiem ślimaków i drobnych gryzoni, dlatego dobrze by było zostawić konsumpcję grzyba mieszkańcom lasu, a czerpać radość z niezwykłego spotkania urokliwego szkarłatnego kubka elfa.
Przykładowe źródła:
Przegląd Przyrodniczy XIX, 3-4 (2008): 97-107, Marcin Stanisław Wilga: CZARKA AUSTRIACKA SARCOSCYPHA AUSTRIACA (O. BECK EX SACC.) BOUD. W REJONIE GDAŃSKA-OLIWY – NOWE STANOWISKA;
pieprznik.pl;
„Dzikie ciekawostki” – Joanna Kowalczyk-Bednarczyk (materiał na platformie YouTube).
