Zaskakujące, niezwykłe, piękne, bajkowe! Rośliny owadożerne fascynują, zachwycają i wciąż są owiane nutką tajemnicy. Wydawać by się mogło, że każda osoba po przejściu edukacji potrafi wymienić rodzime gatunki. Tymczasem, o rosiczce słyszał niemal każdy, jednak co z resztą gatunków? Jakie mamy rośliny owadożerne?
Rośliny owadożerne występują w Polsce! Możemy je spotkać nie tylko w doniczkach, hodowane jako rośliny domowe, ale rosnące w naturze. Jednak, aby znaleźć rosiczkę, tłustosza, pływacza czy aldrowandę, trzeba się trochę natrudzić, bo gatunki te nie rosną na trawnikach. Właśnie specyficzne, rzadko występujące siedliska, a także sposób odżywiania czynią rośliny owadożerne niezwykle ciekawymi i wartymi poznania.
Dlaczego rośliny owadożerne zjadają owady?
Rośliny owadożerne przyswajają białko zwierzęce w różnej formie. „Jedzą” jakbyśmy się mogli spodziewać nie tylko muchy, ale wszelkiego rodzaju owady, pajęczaki, a niektóre nawet drobne mięczaki, czy jak będąca hydrofitem (hydrofit – roślina wodna) aldrowanda pęcherzykowata – zooplankton, larwy komarów, a niekiedy nawet narybek.
„Rośliny owadożerne rosną w miejscach bardzo ubogich w łatwo przyswajalne związki azotowe. Ponieważ azot jest jednym z najważniejszych dla roślin pierwiastków (wchodzi w skład białka), przeto musi go ona w jakiś sposób zdobyć, a że z gleby nie może, czerpie go z ciał upolowanych zwierząt. To odżywianie się ciałami zwierzęcymi jest więc dla rośliny koniecznością życiową” – tłumaczy znany botanik Zbigniew Podbielkowski na stronach książki pt. „Rośliny owadożerne”.
Ze względu na tak szeroko rozbudowany „jadłospis” należałoby rośliny owadożerne nazywać mięsożernymi.
Jakie rośliny owadożerne można spotkać w Polsce?
Tłustosze, rosiczki, pływacze, aldrowanda – przyroda Polska oferuje całą szeroką paletę roślin owadożernych, które należą do 11 gatunków, w tym do 4 rodzajów(w zależności od ujęcia systematycznego).
Rodzime rodzaje i gatunki roślin owadożernych to:
- Rosiczki(Drosera L.): rosiczka okrągłolistna (D. rotundifolia), rosiczka długolistna (D. anglica), rosiczka pośrednia (D. intermedia), mieszaniec rosiczki okrągłolistnej i długolistnej (Drosera x obovata);
- Tłustosze(Pinguicula L.): tłustosz alpejski (P. alpina), tłustosz pospolity (P. vulgaris) – z podgatunkami: tłustosz pospolity właściwy (Pinguiculia vulgaris ssp. Vulgaris) oraz tłustosz dwubarwny (Pinguiculia vulgaris ssp. (var.) bicolor);
- Pływacze(Utricularia L.): pływacz zwyczajny (Utricularia vulgaris), pływacz drobny=pływacz mniejszy (Utricularia minor), pływacz średni (Utricularia intermedia) pływacz krótkoostrogowy=p. żółtobiały (Utricularia ochroleuca), pływacz zachodni=pływacz zaniedbany (Utricularia australis);
- Aldrowanda: aldrowanda pęcherzykowata (Aldrovanda vesiculosa).
Jak rosiczka zjada muchę? Wabienie, łapanie
U rosiczek organami zwabiającymi owady są liście zaopatrzone w liczne maczugowate, czerwone włoski gruczołowe. Na ich zakończeniach znajdują się kropelki lepkiej cieczy przypominającej rosę – stąd polska nazwa rośliny. Kropelki stanowią wabik dla owadów, ponieważ swoim wyglądem przypominają nektar, a dodatkowo przyciąga je kolor.
Owad, który usiadł na liściu, przykleja się do lepkiej cieczy umieszczonej na końcu włoska. Ofiara, chcąc się wydostać, wykonuje gwałtowne ruchy, w wyniku czego jeszcze bardziej oblepia się lepką cieczą z pobliskich włosków.
Podrażnione włoski gruczołowe zginają się w kierunku poruszającego się nerwowo zwierzęcia i przyciskają owada do zginającej się blaszki liściowej. W efekcie ofiara ginie w pułapce, uduszona lepkim śluzem sączącym się z włosków.
Proces trawienia rośliny owadożernej na przykładzie rosiczki
Po śmierci złapanej w pułapkę ofiary rozpoczyna się proces trawienia. Początkowo zamiast lepkiego śluzu, włoski wydzielają kwas mrówkowy, zaczynający proces trawienia owada. W wyniku uwalnianych cząsteczek białka, roślina zaczyna wydzielać enzymy proteolityczne. W powolnym procesie zostają strawione miękkie części ciała ofiary i powstaje z nich bogata w substancje odżywcze ciecz, wchłaniana przez te same włoski.
Po strawieniu owada liść się otwiera, niestrawione resztki zwiewa wiatr, a po pewnym czasie na liściach znów pojawia się wydzielina wabiąca ofiarę.
Ofiarami rosiczki okrągłolistnej padają mniejsze owady, ponieważ większe mają siłę, aby oderwać się od lepkiej cieczy.
Gdzie występują rośliny owadożerne?
Rośliny owadożerne wybrały siedliska ubogie w sole mineralne, dzięki czemu pozbyły się roślin, z którymi mogłyby konkurować o dostęp promieni słonecznych. W zależności od rodzaju rosną w charakterystycznych dla nich miejscach.
Rosiczki spotkamy najczęściej na torfowiskach wysokich i przejściowych. Tłustosze oprócz torfowisk rosną też przy górskich strumieniach i wodospadach. Znajdują sobie czasem miejsce na kamieniach.
Pływacze i aldrowanda są to rośliny związane z wodą. Spotkać je można w niewielkich, płytkich jeziorach, stawach i starorzeczach, lecz aldrowanda jest bardzo rzadka – występuje w Polsce tylko na kilkunastu stanowiskach.
Czy rośliny owadożerne są ochroną?
Wszystkie krajowe gatunki owadożernych roślin występują bardzo rzadko i są pod całkowitą ochroną gatunkową.
Dziękuję mojej Ukochanej Córeczce Kindze za wspaniały prezent niespodziankę – owadożerną kapturnicę, która stała się inspiracją do powstania tego tekstu.
Literatura:
- Zbigniew Podbielkowski: „Rośliny owadożerne”, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych; Warszawa, 1967 r.
- Magazyn Przyrodniczy „Salamandra”: Rosiczka – drapieżna piękność, artykuł opublikowany w Internecie: https://magazyn.salamandra.org.pl/m09a08.html
- Rafał Pitera: https://www.terrarium.com.pl/gatunki-roslin-owadozernych-wystepujacych-w-polsce/
