Zanieczyszczenie światłem to jedno z poważniejszych zagrożeń dla bioróżnorodności i funkcjonowania ekosystemów. Wydaje się, że w obecnych czasach oświetlenie jest niezbędne do funkcjonowania człowieka. Jak światło wpływa na zwierzęta?
Człowiek produkując sztuczne światło, oświetlił noc. Tymczasem ciemność to naturalne warunki środowiska przyrodniczego, niezbędne zarówno dla zwierząt, roślin, jak i dla ludzi. Naturalne światło w nocy, którego źródłem jest Księżyc czy gwiazdy, pełni wiele funkcji, np. pomaga w orientacji w przestrzeni. Sztuczne oświetlenie zaburza behawior oraz fizjologię zwierząt. W jaki sposób światło zanieczyszcza środowisko? Jak temu zapobiec?
Definicja zanieczyszczenia światłem
Zanieczyszczenie światłem to wszelki nadmiar źródeł sztucznego oświetlenia, które rozjaśniają nocne niebo, zaburzając tym samym naturalny rytm przyrody. Najczęściej spotykane jest w krajach bardziej rozwiniętych.
Światło otacza nas na każdym kroku. Rozwój urbanistyki i przemysłu sprawiają, że rośnie liczba źródeł światła. Oświetlone są także ulice, parki czy nawet ogrody. Iluminacja fasad budynków, mostów, oświetlone obiekty sportowe, zakłady przemysłowe, firmy lub stacje benzynowe – to zwiększa jedynie zanieczyszczenie świetlne. Dodatkowo podświetlane banery reklamowe, przystanki tramwajowe czy autobusowe, a nawet oświetlenia pojazdów mogą zanieczyszczać środowisko.
Należy pamiętać, że nie każde źródło światła niszczy środowisko naturalne! Szkodliwy jest jego nadmiar oraz nieprawidłowe ukierunkowanie.
Zanieczyszczenie światłem – wpływ na środowisko
Ciemność jest potrzebna dla prawidłowego funkcjonowania ekosystemów. Skutki zanieczyszczenia światłem są ogromne – rozregulowanie okresów wegetacji u roślin roślin, zaburzenia fotosyntezy oraz ogromny wpływ na behawior i fizjologię zwierząt.
Poważnym zagrożeniem dla zwierząt są problemy z orientacją przestrzenną lub zmiany kierunków migracji wywołane sztucznym światłem. Niektóre zwierzęta posługują się nawigacją na podstawie gwiazd, co w dużych miastach staje się niemożliwe. Nietoperze, ptaki czy nawet duże ssaki, w czasie wędrówek unikają terenów oświetlonych. Nawet bezkręgowce mogą mieć problemy z zasiedlaniem nowych miejsc. Jednym z najbardziej znanych efektów zanieczyszczenia światłem jest dezorientacja świeżo wyklutych żółwi morskich, które zamiast do morza kierują się w stronę miast. Sztuczne światło może także przywabiać różne gatunki zwierząt, które, wpadając na jasno oświetlone budynki, giną w wyniku kolizji lub stają się ofiarą drapieżnika. To zanieczyszczenie dotyka nawet organizmy wodne. Udokumentowano zmianę czasu migracji łososi spowodowane sztucznym oświetleniem. Także owady żyjące w pobliżu wód wabione są przez nocne latarnie uliczne, co może powodować utrudnienia w kolonizacji nowych środowisk.
Nocne sztuczne oświetlenie jest korzyścią dla drapieżników szczytowych, które nie mają naturalnych wrogów. Światło uniemożliwia ukrycie się zwierząt wykorzystujących ciemność jako obronę. Nocne oświetlenie może również wpływać na większą efektywność nocnego żerowania np. drapieżnego ptaka brodźca krwawodziobego (w Polsce występuje nielicznie, zwykle tylko w czasie przelotów). Z kolei nietoperze, ptaki czy gady wykorzystują sytuacje, gdy bezkręgowce zwabiane są sztucznym światłem.
Zanieczyszczenie światłem powoduje zaburzenia w rozmnażaniu wielu gatunków. Ptaki i ssaki zasiedlające miasta szybciej przystępują do rozrodu. Zaburzenia w rozrodzie obserwowano także u owadów, np. u świetlików, których samce, z powodu sztucznego światła, nie są w stanie zlokalizować samic.
Zanieczyszczenie światłem powoduje zacieranie się granicy pomiędzy dniem a nocą, powodując zaburzenia w fizjologii zwierząt, a w konsekwencji zmiany w cyklu dobowym. Niektóre gatunki wydłużają swoją aktywność. Melatonina, obecna u wszystkich gatunków zwierząt i u człowieka, zaangażowana w regulację rytmów okołodobowych, syntetyzowana jest w ciemności. W wyniku ekspozycji na nocne oświetlenie stężenie tego hormonu w organizmie jest znacznie mniejsze, co stwierdzono np. u miejskiej populacji kosa. Niedobór melatoniny powoduje zaburzenia funkcji immunologicznych, zahamowanie wzrostu we wczesnych stadiach życia (np. u ryb) czy przyspieszone starzenie się. Także u ludzi długotrwałe wystawianie się na sztuczne światło w nocy powoduje problemy ze snem, koncentracją czy choroby układu krwionośnego lub nerwowego. Niedobór melatoniny zwiększa ryzyko raka piersi i prostaty.
Zapobieganie zanieczyszczeniu światłem
Sztuczne światło pozwala człowiekowi na dłuższą aktywność w czasie zimy oraz na bezpieczne poruszanie się w ciemności. Dlatego tak trudno jest uwierzyć, że może być większym zagrożeniem niż pomocą. Z tego powodu najważniejsza w chwili obecnej jest edukacja na temat sztucznego oświetlenia i zanieczyszczenia światłem. Powinna być skierowana do jak największej liczby osób. W Polsce znana jest akcja pt. „Godzina dla Ziemi”, prowadzona przez WWF. Inicjatywa ta spotyka się często z krytyką, ponieważ trwa zaledwie 60 minut w ciągu całego roku, co nie pozwala nawet w minimalnym stopniu ograniczyć negatywnego wpływu na przyrodę.
Skuteczne zapobieganie zanieczyszczeniu światłem obejmuje projektowanie precyzyjnych systemów oświetleniowych, stosowanie energooszczędnych opraw zewnętrznych oraz właściwe zarządzanie oświetleniem.
Najkorzystniejsze jest zastosowanie światła o ciepłej barwie. Niestety coraz częściej wykorzystywane jest białe oświetlenie LED, jednak nie jest najlepszym wyborem dla człowieka oraz dla środowiska naturalnego. Istotną sprawą jest też, aby stosować minimalny strumień świetlny o ukierunkowanym kącie padania światła. Sztuczne światło powinno być skierowane punktowo, aby nie rozświetlało całego otoczenia. Im większa oświetlana przestrzeń, tym większe zanieczyszczenie światłem.
Źródła:
- Jasińska K., Kowal P. 2018. Zanieczyszczenie światłem – czarna plama w edukacji! Studia i Materiały CEPL w Rogowie 20, zeszyt 55 / 1
- Tałanda J. 2015. Ekologiczne zanieczyszczenie światłem, czyli kiedy sztuczne światło w nocy zaburza naturalny cykl światła i ciemności w ekosystemie. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych. 64 (309): 611-616
