Polska jest w europejskiej czołówce w kwestii gospodarki leśnej, a lasy pokrywają 1/3 powierzchni naszego kraju. Pozyskiwanie drewna jednak stale wzrasta, co prowadzi do znacznego naruszania struktury gleby i ekosystemu leśnego. W najnowszych badaniach przeprowadzonych w Polsce, naukowcy zwracają uwagę na problem zbyt dużej eksploatacji lasów oraz stanu ziemi. Czy wnioski biologów przekonają leśników do zmiany gospodarki leśnej?
Gleba i jej mieszkańcy są kluczowym elementem ekosystemu leśnego, zapewniając drzewom środowisko do rozwoju. W lasach gospodarczych ta nieodłączna składowa poddana jest wielu ingerencjom i naruszeniom. W jaki sposób wycinka lasu wpływa na zdrowie gleby i ile czasu potrzebuje na regenerację? Oto co udało się ustalić naukowcom.
W jakich odstępach sadzić las? – obecna sytuacja
W Polsce gospodarka leśna prowadzona jest głównie przez Lasy Państwowe, które opiekują się ponad 77% wszystkich drzewostanów kraju. Leśnicy pozyskują drewno zgodnie z opracowywanym 10-letnim planem urządzenia lasu, który każdorazowo jest zatwierdzany przez ministra środowiska. Średni wiek drzewostanów w lasach to około 60 lat, co stanowi zazwyczaj minimalny wiek drzewa przeznaczonego na wycinkę.
„Lasy Państwowe każdego roku sadzą ok. 500 mln drzew, to oznacza, że w ciągu minuty jest posadzonych ich aż tysiąc” – podają Lasy Państwowe. Te imponujące liczby uspokajają miłośników przyrody. Jest to również spełniony obowiązek leśników do odnowienia lasu w miejscu poprzedniej wycinki.
Czy jednak taka częstotliwość jest dobra dla gleby? Według ustawy o lasach nowe drzewa mogą zostać posadzone w odstępie 5 lat od zakończenia zrywki, jest to tzw. odstęp międzyrębny. Najnowsze badania sugerują jednak, że czas ten jest zdecydowanie za krótki dla gleby na pełną regenerację.
Jak długo regeneruje się gleba? – najnowsze badania
Badania nad odstępami pomiędzy wycinkami a procesem regeneracji gleby przeprowadzili uczeni z Instytutu Dendrologii Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Do eksperymentów zostały wybrane dwa obszary badawcze: na nizinach – Nadleśnictwo Kolbudy oraz na terenach górskich w Nadleśnictwie Sucha. Badane były lasy bukowe, aktywnie zarządzane przez leśników.
W trakcie badań porównywano trzy rodzaje powierzchni na każdym z terenów: takie, na których wycinka odbyła się niedawno (2021 rok), 5 lat temu (2017 rok) oraz gdzie ziemie nie były eksploatowane przez 20 ostatnich lat.
Naukowcy przeanalizowali wiele elementów wpływających na zdrowie gleby po przejeździe ciężkich maszyn używanych do wycinki. Należały do nich: stopień ubicia, odporność na nacisk oraz zawartość i szybkość rozkładu materii organicznej. Zbadano również bioróżnorodność organizmów glebowych, korzystając ze specjalnych wskaźników.
Gleba potrzebuje więcej czasu na regenerację
Wyniki przeprowadzonej analizy są jednoznaczne – po ustawowych 5 latach gleba wciąż nie jest w pełni zregenerowana.
Co więcej, na terenie niedawno użytkowanym przez maszyny ziemia była zbita o 50% bardziej niż na powierzchni kontrolnej. Procesy biologiczne na takiej nawierzchni zachodziły znacznie wolniej, o czym świadczy spadek o 40-50% materii organicznej oraz spadek bioróżnorodności mikroorganizmów o 55%. Pokazuje to jak ogromną ingerencją w naturalny ekosystem jest proces wycinki.
Gleba po 5 latach od ostatniego zrębu również nie napawała optymizmem. Pomimo że procesy regeneracyjne zostały rozpoczęte, okres ten jest zdecydowanie niewystarczający do przywrócenia pierwotnego stanu. Wartości opisanych powyżej parametrów wciąż wahały się o około 20-35% w porównaniu do powierzchni kontrolnych.
Naukowcy zwracają uwagę, że zaburzenia gleby w głównym stopniu są spowodowane przejazdami maszyn, a nie samymi zabiegami leśnymi.
Czas i zmiana metod gospodarki leśnej – nadzieja dla gleby
Autorzy artykułu przytaczają kilka sposobów na poprawę obecnej sytuacji, które mogą się przyczynić do lepszej kondycji gleby oraz całego ekosystemu leśnego.
Najbardziej oczywistym w kontekście wyników badania jest zwiększenie czasu pomiędzy zrębami, tak aby gleba miała więcej czasu na regenerację po przejazdach maszyn. Takie praktyki są potwierdzone obserwacjami lasów bukowych w klimacie śródziemnomorskim, gdzie 10-letnia przerwa była wystarczająca na przewrócenie zdrowia ziemi i ściółce.
Ponadto naukowcy proponują zmianę podejścia hodowlanego i wykorzystywanych maszyn na bliższe naturze oraz mniej drastyczne. Użycie maszyn linowych, zamiast ciężkich pojazdów kołowych zabezpieczy glebę przed bezpośrednim uszkodzeniem. Wiąże się to również z podniesieniem świadomości drwali na temat skuteczności metod napowietrznych. Możliwe jest również użycie specjalnych mat ochronnych, które mają na celu zmniejszenie nacisku kół na glebę.
Z racji, że Polska znajduje się w czołówce pozyskiwania drewna w Europie, niezwykle ważne jest dbanie o zdrowie podstawy lasów – glebę. Jej stan zdrowia wpływa nie tylko na jakość roślin, ale i mikroorganizmów i zwierząt budujących cały leśny ekosystem.
Źródła:
Latterini, Francesco, et al. „Insufficient Logging Intervals Impede Upper Soil Recovery in Temperate Beech Forests: Insights From Two Case‐Studies in Poland.” Ecology and Evolution 15.10 (2025): e72302.
