Skupieniec lipowy (Oxycarenus lavaterae) przywędrował do Polski z południa Europy. Wraz z nadchodzącą jesienią na drzewach coraz częściej można dostrzec wielkie kolonie tych owadów. W niektórych rejonach Polski jest już cała plaga pluskwiaków. Czy skupieniec lipowy jest niebezpieczny dla człowieka? Jakie zagrożenie stanowi dla polskiej przyrody?
Skupieniec lipowy – charakterystyka gatunku
Skupieniec lipowy (Oxycarenus lavaterae) ma zaledwie 4–6 mm długości, dlatego łatwo przeoczyć tego pluskwiaka. Owad ten posiada czarną głowę i czerwoną nasadę skrzydeł kontrastującą z ich przezroczystymi końcami.
Skupieniec lipowy jest rozprzestrzeniony na obszarze Palearktyki. Prawdopodobnie przywędrował do Europy z tropikalnych rejonów Afryki i zachodniej Azji. Na naszym kontynencie dotychczas występował w południowych krajach, należących do basenu Morza Śródziemnego – stąd potoczna nazwa tego gatunku: pluskwiak śródziemnomorski. Podobnie jak wtyk amerykański, dotarł do Polski z południa Europy.
Rozprzestrzenia się jest głównie przez człowieka, m.in. środkami transportu, a ocieplenie klimatu sprzyja aklimatyzacji gatunku na nowych stanowiskach.
Najwięcej skupieńców lipowych pojawia się jesienią. To właśnie wtedy te pluskwiaki tworzą na korze drzew charakterystyczne, wielotysięczne kolonie. Skupieńce lipowe można spotkać także wiosną, jednak właśnie jesienią pojawiają się masowo.
Skupieniec lipowy w Polsce
Lasy Państwowe informowały w mediach społecznościowych o masowym występowaniu skupieńca lipowego na pniach lip.
– Wraz z promieniami słońca na pniach lip masowo pojawiają się Skupieńce lipowe — pluskwiaki jeszcze kilka lat temu w Polsce zupełnie nieznane! To ciepłolubne owady rodzime dla regionu Morza Śródziemnego. Od ok. 40 lat zaczęły jednak opanowywać tereny coraz bardziej na północ, i północny wschód — m.in. Francję, Niemcy, Szwajcarię, Austrię, Węgry, Czechy, Słowację i w końcu Polskę. Przyczyny tego „pochodu” przypisuje się m.in. postępującemu ociepleniu — czytamy w jednym z wpisów na portalu społecznościowym Facebook Lasów Państwowych.
Leśnicy poinformowali także, że skupieńca lipowego w Polsce po raz pierwszy zaobserwowano w 2016 roku. Wystarczyło kilka lat, by pluskiwaki te były regularnie notowane na znacznym obszarze Polski. W ostatnim czasie skupieńca lipowego zaobserwowano m.in. w Kaliszu, Płocku, Stargardzie, Białobrzegach oraz w Warszawie. Zmiany klimatu sprzyjają dalszemu rozprzestrzenianiu się śródziemnomorskiego pluskwiaka.
Jakie zagrożenie dla człowieka oraz przyrody stanowi skupieniec lipowy?
Skupieńce lipowe występują w dużych skupiskach na pniach. Mogą przez to osłabiać drzewa, ponieważ żywią się sokami roślin. Prowadzić to może także do przedwczesnego opadania liści.
Ponadto, po przezimowaniu, czyli wiosną skupieńce lipowe żerują na młodych drzewach (przeprowadzając tzw. żer uzupełniający), co może prowadzić do deformacji liści.
Jesienią i zimą żerują głównie na lipach, wykorzystując szczeliny kory jako miejsce schronienia. W cieplejszych miesiącach roku chętnie przebywają także na roślinach z rodziny ślazowatych – takich jak malwa czy hibiskus.
W 2016 roku w śliniankach skupieńca lipowego wykryto obecność nowego gatunku pierwotniaka – świdrowca Phytomonas oxycareni, z rodzaju Phytomonas. Jest to agrofag, czyli organizm szkodliwy dla roślin.
Warto regularnie oglądać lipy oraz inne rośliny w ogrodzie, zwracając uwagę na kondycję liści, młodych pędów i liczbę owadów. Masowe występowanie owada może osłabiać przede wszystkim młode bądź chore drzewa.
Skupieniec lipowy jest klasyfikowany przez Instytut Ochrony Przyrody PAN jako potencjalnie inwazyjny gatunek obcy. Nadal brakuje badań naukowych, które pozwoliłyby jednoznacznie ocenić skalę oddziaływania śródziemnomorskiego pluskwiaka na rodzimą przyrodę.
Jak pozbyć się skupieńca lipowego z ogrodu i domu?
Skupieniec lipowy nie jest groźny dla ludzi oraz zwierząt domowych, jednak ze względu na masowe występowanie bywa uciążliwy. Podobnie jak biedronka azjatycka, szukając ciepłego schronienia, próbuje dostać się do domów przez nieszczelne okna, drzwi lub kratki wentylacyjne.
Nie należy zgniatać owadów w pomieszczeniach, ponieważ wydzielają wtedy nieprzyjemny i trudny do usunięcia zapach. Wewnątrz domu lub na balkonie wystarczy użyć odkurzacza, pamiętając o natychmiastowym opróżnieniu zbiornika.
Na rynku nie ma specjalistycznych środków do zwalczania skupieńca lipowego. Na zewnątrz domu można przepędzić pluskwiaki silnym strumieniem wody bądź zgarnąć do wiadra.
W przypadku bardzo licznych kolonii najlepiej zgłosić obecność skupieńca lipowego zarządcy terenu, służbom komunalnym lub firmie zajmującej się zwalczaniem owadów. Należy unikać samodzielnego usuwania skupieńców lipowych środkami chemicznymi, ponieważ można zaszkodzić innym zwierzętom czy roślinom. Zamiast tego można zastosować roztwór szarego mydła potasowego z wodą.
W celu zapobiegania wchodzeniu tych owadów do domów, najlepiej zamontować moskitiery, zabezpieczyć kratki wentylacyjne siatką i uszczelnić szpary wokół okien oraz drzwi.
Źródła:
- Emily A. Seward i in. 2017. Description of Phytomonas oxycareni n. sp. from the Salivary Glands of Oxycarenus lavaterae. „Protist”, 168 (1)
- Oldřich Nedvěd, Evgeni Chehlarov, Plamen Kalushkov. 2014. Life History of the Invasive Bug Oxycarenus lavaterae (Heteroptera: Oxycarenidae) in Bulgaria, „Acta Zoologica Bulgarica”. 66 (2)
- Lasy Państwowe
