Najświeższe wyniki opublikowane w Science wskazują, że globalne ocieplenie i presja rybołówstwa nie tylko zmniejszają liczebność ryb, lecz także przyspieszają ich ewolucyjne karłowacenie. Zespół z Uniwersytetu Jagiellońskiego i Monash University pokazuje, że proces ten będzie narastał, prowadząc do wyraźnego spadku połowów w nadchodzących dekadach.
Dlaczego ryby stają się coraz mniejsze?
Ryby stanowią kluczowe źródło białka dla milionów ludzi, a rybołówstwo jest jednym z filarów gospodarki wielu państw. Tymczasem według danych FAO z 2025 roku aż 35% światowych łowisk jest przeeksploatowanych, a sytuacja stale się pogarsza. Przełowienie nie oznacza jedynie spadku liczebności populacji – coraz częściej obserwuje się także zmniejszanie rozmiarów ciała ryb, co ma poważne konsekwencje ekologiczne i ekonomiczne.
Przykład z Bałtyku jest szczególnie wymowny: maksymalna długość dorsza spadła od 1996 do 2019 roku z 115 do 54 cm, co przekłada się na dziesięciokrotny spadek masy ciała. Równocześnie ryby dojrzewają coraz wcześniej – przy coraz mniejszych rozmiarach.
Modele rybołówstwa wymagają aktualizacji
Autorzy pracy zwracają uwagę, że wiele stosowanych dziś modeli zarządzania populacjami ryb opiera się na błędnych założeniach. Dotyczy to m.in.:
- interpretacji równania Bertalanffy’ego, opisującego wzrost ryb; jego tradycyjne wyjaśnienia są niezgodne z zasadami ewolucji, bo zakładają mechanizmy ograniczające sukces reprodukcyjny,
- założenia o proporcjonalności liczby jaj do masy samicy – badania pokazują, że duże samice składają znacznie więcej jaj, niż wynikałoby to z prostego przeliczenia masy,
- pomijania wpływu ewolucji na tempo dojrzewania i wzrost ryb, mimo że intensywne połowy wywierają silną presję selekcyjną.
Nowy model: jak ryby dostosowują się do zmian klimatu i presji połowowej
W opublikowanej pracy Evolutionary adaptation to global change reduces sustainable fisheries yields prof. Jan Kozłowski wraz z badaczami z Australii przedstawia model, który uwzględnia zarówno procesy ewolucyjne, jak i wzrost temperatur oceanów.
Model zakłada, że ryby optymalizują wykorzystanie energii tak, by maksymalizować sukces reprodukcyjny. Gdy śmiertelność rośnie – na przykład wskutek intensywnych połowów lub ocieplenia wód – opłaca się dojrzewać wcześniej i inwestować więcej energii w rozród, co prowadzi do mniejszych rozmiarów dorosłych osobników.
Badacze przetestowali model na danych z ponad 2000 gatunków z bazy FishBase i wykazali, że trafnie przewiduje on krzywe wzrostu, wiek dojrzewania oraz nadproporcjonalną produkcję jaj przez duże samice.
Prognozy na przyszłość: mniej ryb na talerzach
Następnie naukowcy przeanalizowali 43 gatunki ryb morskich, które łącznie stanowią około 32% światowych połowów. Wyniki są niepokojące:
- bez uwzględnienia ewolucji: do 2100 roku połowy spadną o ok. 14% przy wzroście temperatury o 2°C,
- z uwzględnieniem ewolucyjnego karłowacenia: spadek wyniesie aż 22%.
To oznacza, że zmiany ewolucyjne – choć naturalne – pogłębiają negatywne skutki ocieplenia oceanów.
Model zakłada, że ryby pozostaną w obecnych zasięgach geograficznych. Jeśli jednak zaczną migrować do chłodniejszych wód, lokalne społeczności zależne od rybołówstwa mogą stanąć przed poważnymi wyzwaniami gospodarczymi.
Co to oznacza dla przyszłości rybołówstwa?
Wyniki badań podkreślają konieczność:
- aktualizacji modeli zarządzania łowiskami,
- uwzględniania procesów ewolucyjnych w politykach rybołówstwa,
- adaptacji do zmian klimatycznych, które wpływają na biologię ryb szybciej, niż dotąd sądzono.
To także sygnał ostrzegawczy dla decydentów – bez zmian w sposobie eksploatacji zasobów morskich świat może stanąć w obliczu poważnych niedoborów ryb.
