Częściowe zaćmienie Słońca będzie można obserwować już jutro, 12 sierpnia 2026 roku. To jedno z najciekawszych wydarzeń astronomicznych ostatnich dekad. Mieszkańcy Polski będą mogli je zobaczyć przed zachodem. O przebiegu zjawiska, zasadach bezpieczeństwa oraz jego naukowym znaczeniu opowiada dr Elżbieta Kuligowska z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Na czym polega zaćmienie Słońca?
Zaćmienie Słońca występuje, gdy Księżyc znajdzie się pomiędzy Ziemią a Słońcem, częściowo lub całkowicie zasłaniając jego tarczę. Choć zjawisko może wystąpić wyłącznie podczas nowiu, nie obserwujemy go co miesiąc. Wynika to z faktu, że orbita Księżyca jest nachylona względem płaszczyzny orbity Ziemi o około 5 stopni. Do zaćmienia dochodzi tylko wtedy, gdy nów przypada w pobliżu punktu przecięcia obu orbit.
Zaćmienie z 12 sierpnia 2026 roku będzie kolejnym po słynnym wydarzeniu z 1999 roku zaćmieniem całkowitym widocznym z części kontynentalnej Europy. Pas całkowitości rozpocznie się nad rosyjskim półwyspem Tajmyr, następnie przebiegnie przez Grenlandię, zachodnią Islandię i północny Atlantyk, by dotrzeć do północnej Hiszpanii i Portugalii.
Co się jutro wydarzy?
„W Polsce zjawisko będzie widoczne jako zaćmienie częściowe. W trakcie maksimum Księżyc przesłoni znaczną część tarczy słonecznej, a obserwatorzy będą mogli śledzić charakterystyczną zmianę jej kształtu w sierp. Najkorzystniejsze warunki do obserwacji będą panować w zachodniej i północnej Polsce. W okolicach Wrocławia, Gorzowa Wielkopolskiego i Szczecina Księżyc zasłoni nawet około 86% tarczy Słońca. W południowo-wschodniej części kraju zjawisko będzie płytsze, a w rejonie Rzeszowa osiągnie około 58%” – mówi dr Elżbieta Kuligowska z Obserwatorium Astronomicznego UJ.
W Krakowie zaćmienie rozpocznie się około godziny 19:18, maksimum nastąpi o 19:56, a Słońce zajdzie o 20:04. Głębokość zaćmienia wyniesie około 70%. Ze względu na niskie położenie Słońca nad horyzontem warto wcześniej znaleźć miejsce z niezasłoniętym widokiem na zachód, wolne od budynków, drzew i wzniesień. Astronomowie przypominają, że obserwacja Słońca bez odpowiedniego zabezpieczenia może prowadzić do trwałego uszkodzenia wzroku. Promieniowanie słoneczne może uszkodzić siatkówkę oka, a szkody często powstają bezboleśnie i pozostają nieodwracalne.
Jak się przygotować do obserwacji zaćmienia Słońca?
„Do obserwacji należy używać wyłącznie certyfikowanych okularów do zaćmień lub profesjonalnych filtrów słonecznych przeznaczonych do teleskopów i lornetek. Popularne domowe sposoby, takie jak okulary przeciwsłoneczne, płyty CD czy dyskietki, nie zapewniają odpowiedniej ochrony. Eksperci podkreślają również, że lornetki i teleskopy bez specjalistycznych filtrów są szczególnie niebezpieczne, ponieważ skupiają światło słoneczne i mogą doprowadzić do bardzo poważnych uszkodzeń wzroku” – wskazuje dr Kuligowska.
Podczas częściowego zaćmienia obserwatorzy zauważą stopniowe przesuwanie się ciemnego brzegu Księżyca na tle tarczy słonecznej oraz sukcesywne zmniejszanie ilości światła. Przy zastosowaniu odpowiednich filtrów przez teleskop lub lornetkę możliwe będzie dostrzeżenie szczegółów powierzchni Słońca, w tym plam słonecznych i innych obszarów aktywnych. Choć zaćmienie przypadnie na porę zachodu Słońca, a więc naturalnego zmniejszania jasności otoczenia, lokalnie można spodziewać się nieznacznego spadku temperatury oraz subtelnych zmian w zachowaniu niektórych zwierząt reagujących na zmniejszenie ilości światła.
Zaćmienie Słońca, a teoria względności
Zaćmienia Słońca od wieków odgrywały ważną rolę w rozwoju astronomii. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest zaćmienie z 1919 roku, podczas którego ekspedycja Arthura Eddingtona po raz pierwszy potwierdziła przewidywane przez Alberta Einsteina ugięcie światła gwiazd w polu grawitacyjnym Słońca. Był to jeden z pierwszych obserwacyjnych dowodów potwierdzających ogólną teorię względności.
Dzięki obserwacjom zaćmień naukowcy badali również atmosferę Słońca oraz właściwości powierzchni Księżyca. Obecnie wiele z tych analiz prowadzi się przy użyciu nowoczesnych instrumentów, jednak same zaćmienia nadal pozostają niezwykle cennym zjawiskiem badawczym.
Choć częściowe zaćmienia Słońca są w Polsce stosunkowo częste i można je obserwować co kilka lat, na całkowite zaćmienie widoczne z terytorium naszego kraju trzeba będzie poczekać aż do 2135 roku. Kolejna dobra okazja do obserwacji głębokiego zaćmienia częściowego nastąpi natomiast już 2 sierpnia 2027 roku. Jak przypomina dr Elżbieta Kuligowska: „zaćmienia od zawsze budziły podziw i respekt. W wielu kulturach interpretowano je jako znaki o szczególnym znaczeniu religijnym lub politycznym. Dziś znamy ich naukowe wyjaśnienie, jednak nadal pozostają jednymi z najbardziej spektakularnych i emocjonujących zjawisk obserwowanych na niebie”.
Źródło informacji: Uniwersytet Jagielloński
