Ocena stanu ekologicznego wód to jedno z ważniejszych zadań ochrony środowiska. Jednak nie wszystkie zagrożenia da się dostrzec gołym okiem, ale co ciekawe, potrafią je „zauważyć” niektóre zwierzęta. Pewne gatunki zwierząt dzięki wrażliwości na zanieczyszczenia lub zmiany parametrów fizykochemicznych, wykorzystywane są jako naturalne wskaźniki. Ich obecność lub brak mówi więcej o stanie ekosystemu niż niejedno urządzenie pomiarowe.
W ostatnich dekadach rośnie znaczenie biologicznego monitoringu środowiska, w tym oceny jakości wód na podstawie obecności organizmów żywych. Zwierzęta wodne reagują na zmiany chemiczne, fizyczne i biologiczne środowiska, dlatego są uznawane za bioindykatory. Część z nich potrzebuje czystych, dobrze natlenionych wód, inne tolerują zanieczyszczenia i mogą wskazywać na ich obecność.
Makrofauna bezkręgowa to podstawa!
Makrofauna bezkręgowa jest fundamentem biologicznego monitoringu wód. Wiele krajowych i europejskich metod oceny jakości wód opiera się właśnie na analizie składu makrobezkręgowców. Denne bezkręgowce są łatwe do znalezienia, ponieważ osiągają stosunkowo duże rozmiary i prowadzą osiadły tryb życia. Ich długie cykle życiowe sprawiają, że dobrze odzwierciedlają długoterminowe zmiany w środowisku, a różnorodność taksonomiczna i funkcjonalna tej grupy pozwala precyzyjnie ocenić stopień degradacji wód.
Małże – naturalny filtr wody
Małże, takie jak racicznica zmienna, filtrują ogromne ilości wody, akumulując przy tym substancje toksyczne, w tym metale ciężkie. Analiza ich tkanek pozwala określić długoterminowe skażenie wód, zwłaszcza w jeziorach i zbiornikach zaporowych.
Do oceny czystości wód wodociągowych wykorzystuje się małże z gatunku skójka zaostrzona. Ich niezwykle czuły mechanizm obronny polega na natychmiastowym zamykaniu muszli w odpowiedzi na obecność toksyn lub innych niebezpiecznych substancji w wodzie. Reakcja ta może sygnalizować zagrożenie nie tylko dla organizmów wodnych, ale również dla ludzi. Dzięki nim możliwe jest szybkie podjęcie działań zapobiegających zatruciom i skażeniom środowiska.
Skorupiaki cennym wskaźnikiem stanu ekologicznego wód
Do skorupiaków należą kiełże, wioślarki czy raki, które pełnią niezwykle ważną rolę jako wskaźniki jakości wód. Są to organizmy bardzo wrażliwe na zmiany w środowisku, szczególnie na zanieczyszczenia, co sprawia, że ich obecność lub brak może wiele powiedzieć o stanie ekosystemu wodnego. Przykładowo, obecność kiełży wskazuje na wysoką jakość środowiska wodnego.
Daphnia, czyli wioślarka, jest szeroko wykorzystywana w badaniach toksykologicznych. Jej reakcja na zanieczyszczenia (np. pestycydy) jest szybka i wyraźna. Obecność wioślarek w wodzie jest sygnałem jej dobrej jakości, a ich brak może wskazywać na eutrofizację i zanieczyszczenia chemiczne.
Raki rodzime (rak rzeczny i rak błotny) są również doskonałymi bioindykatorami. Rak błotny preferuje wody stojące o wysokiej jakości, takie jak jeziora czy stawy. Rak rzeczny natomiast, jest bardzo wrażliwy na zmiany pH. Przestaje występować w wodach o odczynie poniżej 6,8, co czyni go wyjątkowo czułym wskaźnikiem na zakwaszenie.
Ichtiofauna, czyli ryby jako wskaźnik ekologicznej równowagi
Ryby reagują na zmiany odczynu, natlenienia, czynników edaficznych, a także chemizmu wody. Są doskonałymi bioindykatorami zarówno dla rzek, jak i jezior. W środowiskach zakwaszonych dochodzi do stopniowego spadku różnorodności ichtiofauny. Jako pierwsze zanikają gatunki takie jak stynka i sandacz, a w dalszej kolejności płoć, szczupak i okoń.
Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną (RDW), skład ichtiofauny jest jednym z podstawowych elementów przy ocenie stanu ekologicznego rzek. Do gatunków wskaźnikowych, bardzo wrażliwych na zanieczyszczenia należą: pstrąg potokowy, sandacz i płoć. Natomiast gatunki typowe dla czystych wód to śliz i strzebla potokowa.
Płazy w obliczu presji środowiskowej
Płazy są szczególnie narażone na wpływ zanieczyszczeń chemicznych i fizycznych ze względu na półprzepuszczalną skórę oraz dwufazowy tryb życia (woda–ląd).
Przeprowadzone badania potwierdzają, że płazy reagują na obecność zanieczyszczeń środowiskowych zarówno zmianami fizjologicznymi, jak i behawioralnymi. Zaobserwowano m.in. deformacje kości, zaburzenia hematologiczne oraz nietypowe zachowania u kijanek i dorosłych osobników, świadczące o silnym stresie toksycznym. Wyniki te wskazują na wysoką wrażliwość płazów na skażenia i ich przydatność jako bioindykatorów jakości środowiska.
Ocena jakości wód oparta na obecności zwierząt daje wiarygodne, zintegrowane w czasie informacje o wpływie działalności człowieka. Mimo że, bioindykatory nie zastępują analiz chemicznych, są ich nieocenionym uzupełnieniem.
Źródła:
https://www.wigry.org.pl/makrofauna/6.htm
Kaczor, M. B. (2012). Zmiany zachodzące w organizmie płazów pod wpływem jonów ołowiu. Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ, Nauki Ścisłe, (5). Uniwersytet Jagielloński.
Traczewska, T. M. (2011). Biologiczne metody oceny skażenia środowiska. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej.
