Rozbudowa dróg jest nieunikniona w rozwijającym się świecie, jednak problem fragmentacji środowiska naturalnego jest jednym z najpoważniejszych zmartwień dzikich zwierząt. Na szczęście ludzie wzięli odpowiedzialność za swoje czyny i stworzyli korytarze ekologiczne, które umożliwiają wędrówki ssaków, ptaków, a nawet płazów. Z troski o zwierzęta zwiększyliśmy również bezpieczeństwo kierowców, zmniejszając ilość kolizji.
Migracje zwierząt są integralną częścią cyklu życiowego wielu gatunków. Część z nich wędruje w poszukiwaniu partnera i nowego terytorium tak jak wilki. Płazy odbywają coroczne migracje wiosenne z zimowisk do miejsc odbywania godów. Jeszcze inne gatunki po prostu mieszkają w lasach i na łąkach w bezpośrednim sąsiedztwie dróg, które muszą przeciąć w poszukiwaniu pokarmu. Ruchliwe ulice są dla wielu z nich jedyną trasą ku przetrwaniu kolejnego dnia.
Co to jest korytarz ekologiczny?
Korytarze ekologiczne są przejściami dla zwierząt, umożliwiającym im swobodną drogę bez konieczności przecinania jezdni. Pełnią niesamowicie ważną rolę w utrzymaniu bioróżnorodności i ograniczaniu śmiertelności wielu gatunków.
Korytarze ekologiczne minimalizują skutki fragmentacji środowiska na wielu płaszczyznach. Po pierwsze przeciwdziałają izolacji populacji i terenów siedliskowych fauny. Dzięki nim możliwa jest wymiana puli genetycznej między osobnikami tego samego gatunku, co jest kluczem do przetrwania. Chów wsobny (krzyżowanie się blisko spokrewnionych osobników) sprzyja występowaniu mutacji i bezpłodności, co jest prostą drogą do wyginięcia gatunku.
Ponadto korytarze ekologiczne zwiększają naturalny areał osobniczy zwierząt, poszerzając przestrzeń używaną do zdobywania pokarmu, zmniejszając konkurencję wewnątrzgatunkową oraz udostępniając zróżnicowane kryjówki i miejsca rozrodu.
Przejścia dla zwierząt umożliwiają bezpieczną migrację gatunków przebywających duże odległości oraz posiadających większe wymagania siedliskowe. W Polsce w szczególności ważne są korytarze migracyjne dla dużych ssaków takich jak: wilk, ryś, niedźwiedź, łoś oraz żubr.
Jakie są rodzaje korytarzy ekologicznych?
Korytarze ekologiczne mają wiele form, w zależności od ukształtowania terenu, dostępnych środków oraz gatunku zwierzęcia, dla którego są przeznaczone. Do głównych rodzajów przejść dla zwierząt zaliczamy: po powierzchni drogi, górne, dolne oraz zespolone.
Przejścia po powierzchni drogi to fragmenty nieogrodzonej drogi, na których obowiązują ograniczenia prędkości (kontrolowane fotoradarami i progami spowalniającymi). Takie korytarze są pozbawione barier takich jak głębokie rowy, wysokie nasypy, czy zbiorniki wodne. W przypadku tego rodzaju przejść dla nietoperzy korzystne jest wykorzystanie zadrzewień wzdłuż drogi.
Korytarze migracyjne górne występują w postaci mostów krajobrazowych – szerokich odcinków nad drogą, które umożliwiają przejście wszystkim gatunkom zwierząt. Natomiast w zależności od pokrycia terenu powstają tzw. duże przejścia górne. Różnią szerokość oraz odtworzenie naturalnej pokrywy roślinnej umożliwia migrację równych grup zwierząt – od owadów, po gady, aż po duże ssaki.
Przejścia dolne budowane są pod drogą, które różnią się wysokością w zależności od gatunku, dla którego są przeznaczone. Szczególną formą są estakady, które są jedną z najskuteczniejszych form utrzymania ciągłości naturalnej środowiska. W tym wypadku droga jest wybudowana nad doliną, co umożliwia swobodne przejście zwierząt pod nią. Różne wielkości tuneli i przepustów pod drogą zapewniają bezpieczną drogę zarówno dla sarny, jak i żaby.
Wiele z korytarzy ekologicznych może powstawać nie tylko w celach ekologicznych. Tzw. przejścia zespolone łączą tę funkcję z celem budowy dla powstania sieci komunikacyjnych lub hydrologicznych.
Według obserwacji ekspertów z Zakładu Badania Ssaków PAN w Białowieży oraz Stowarzyszenia dla Natury „Wilk” tzw. zielone mosty (przejścia górne) są skuteczniejsze dla szerokiego spektrum gatunków, niż przejścia dolne.
Korytarze ekologiczne – klucz bezpieczeństwa na drogach
Ilość kolizji samochodów ze zwierzętami jest liczona w tysiącach co roku i niestety często kończą się śmieciom czworonogów oraz trwałymi szkodami pojazdów. Ograniczenia prędkości, czy tzw. „wilcze oczy” to jedne z metod ograniczających niebezpieczne spotkania.
Jednak najskuteczniejszą i najpowszechniejszą metodą zapobiegania śmiertelności na drogach jest połączenie ogrodzeń ochronnych z korytarzami ekologicznymi. Ogromna i międzynarodowa metaanaliza danych dotyczących kolizji migrujących zwierząt z pojazdami wspiera tę metodę „twardymi danymi”. Wykazano, że połączenie ogrodzeń ze specjalnymi przejściami ogranicza liczbę kolizji z dużymi ssakami o 83%. Zauważono tam również, że stosowanie samych płotów jest znacznie mniej skuteczne, ponieważ zwierzęta desperacko szukają luki w ogrodzeniu, co może kończyć się ogromnym stresem i uszczerbkiem na zdrowiu.
Ponadto inne badanie przeprowadzone w Ameryce Północnej wykazało, że budowa korytarzy migracyjnych zwraca się w ciągu od kilku do kilkunastu lat, dzięki oszczędności kosztów wynikających z uniknięcia wypadków.
Polskie korytarze ekologiczne zostały opracowane przez Zakład Badania Ssaków PAN w Białowieży. Naukowcy prześledzili skrupulatnie drogi migracyjne zwierząt, a we współpracy z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot powstała kompletna mapa korytarzy istotnych dla populacji dużych ssaków leśnych oraz spójności siedlisk leśnych i wodno-błotnych w skali krajowej i kontynentalnej.
Źródła:
Rytwinski, T., Soanes, K., Jaeger, J. A., Fahrig, L., Findlay, C. S., Houlahan, J., … & van der Grift, E. A. (2016). How effective is road mitigation at reducing road-kill? A meta-analysis. PLoS one, 11(11), e0166941.
Huijser, M. P., Duffield, J. W., Clevenger, A. P., Ament, R. J., & McGowen, P. T. (2009). Cost–benefit analyses of mitigation measures aimed at reducing collisions with large ungulates in the United States and Canada: a decision support tool. Ecology and society, 14(2).
