Porosty występują w różnorodnych środowiskach, od zurbanizowanych obszarów po surowe obszary arktyczne. Ze względu na swoją wyjątkową wrażliwość na zanieczyszczenia atmosferyczne, zwłaszcza na dwutlenek siarki (SO₂), tlenki azotu (NOX) i metale ciężkie, pełnią rolę bioindykatorów. Ich różnorodne formy i zdolność do przetrwania w ekstremalnych warunkach czynią je fascynującym obiektem badań ekologicznych.
Porosty są zaliczane do królestwa grzybów, jako grzyby zlichenizowane. Organizmy te powstają w wyniku symbiozy grzyba z glonem lub sinicą. Grzyb dostarcza strukturę ochronną, a glon lub sinica zapewnia energię poprzez fotosyntezę. Można je spotkać na korze drzew, glebie, skałach i powierzchniach pochodzenia antropogenicznego.
Dlaczego porosty są dobrymi wskaźnikami jakości powietrza?
Porosty posiadają na kilka wyjątkowych cech. Brak systemu korzeniowego sprawia, że pobierają składniki odżywcze i wodę bezpośrednio z atmosfery, co czyni je bardzo wrażliwymi na zanieczyszczenia. Dodatkowo, ich długi cykl życia pozwala na śledzenie zmian w populacjach przez wiele lat, umożliwiając długoterminowe monitorowanie jakości powietrza.
Porosty różnią się także tolerancją na zanieczyszczenia – niektóre gatunki są wrażliwe, inne odporne. Pozwala to ocenić stopień degradacji środowiska na podstawie ich obecności i różnorodności. Gdy brakuje wody, porosty zatrzymują procesy życiowe i przechodzą w stan uśpienia, a po ponownym jej dostępie wznawiają swoje funkcje. Porosty należą również do organizmów pionierskich i jako pierwsze kolonizują niezasiedlone jeszcze obszary. Potrafią przetrwać ekstremalne temperatury oraz wysokie dawki promieniowania UV
Skala porostowa
Jedną z najpopularniejszych metod oceny jakości powietrza z wykorzystaniem porostów jest analiza form morfologicznych plech. Metoda ta polega na badaniu różnorodności oraz struktury porostów w danym obszarze. Do skali porostowej wykorzystywane są nadrzewne gatunki porostów, które mogą rosnąć w różnych warunkach zanieczyszczenia powietrza. W przypadku niewielkich stężeń toksyn w powietrzu giną porosty o plechach nitkowatych oraz krzaczkowatych. Dużo bardziej odporne na zanieczyszczenia są porosty listkowate, a najbardziej porosty o plechach skorupiastych.
Korzystając ze skali lichenoindykacyjnej, można stworzyć mapę przedstawiającą strefy wegetacji porostów. Stanowią one wskaźnik stopnia zanieczyszczenia powietrza. Wyróżnia się trzy główne strefy:
- Strefa czysta (normalna wegetacja) – obejmuje obszary niezabudowane, mało zurbanizowane, z dala od źródeł zanieczyszczeń. W tej strefie występują wszystkie grupy porostów. Stężenie SO₂ w tym obszarze wynosi poniżej 40 µg/m³.
- Strefa walki (ograniczona wegetacja) – charakteryzuje się zubożoną florą porostów, gdzie brak jest gatunków nitkowatych i krzaczkowatych, a listkowate występują sporadycznie. Stężenie SO₂ wynosi od 40 µg/m³ do 100 µg/m³.
- Pustynia porostowa (strefa bezporostowa) – w tej strefie nie występują porosty nadrzewne, a na korze drzew pojawiają się jedynie naloty glonów w odcieniach zieleni lub pomarańczu. Stężenie SO₂ przekracza 100 µg/m³.
Mapy porostowe mogą być użyteczne w planowaniu przestrzennym, ponieważ wskazują na obszary o różnym stopniu zanieczyszczenia powietrza. Na ich podstawie można wyznaczyć odpowiednie strefy (normalnej wegetacji, ograniczonej wegetacji, bezporostowa). Badanie porostów często dostarcza wyników porównywalnych z tradycyjnymi metodami monitorowania jakości powietrza, stanowiąc ich wartościowe uzupełnienie. Choć porosty to niewielkie organizmy, ich obserwacja ma duże znaczenie. Zanieczyszczenia, które je niszczą, mają równie negatywny wpływ na zdrowie ludzi.
Źródła:
http://wroclaw.rdos.gov.pl/porosty-bioindykatory-czystosci-powietrza-atmosferycznego-2
https://zpkwm.pl/blog/mchy-porosty-i-grzyby
Grochowski, P. (2021). Waloryzacja przyrodnicza alei przydrożnych – cenne i rzadkie gatunki grzybów, w tym porostów. Ekspert przyrodniczy, Zakład Nauk Biologicznych AWF Poznań, Filia w Gorzowie Wlkp.
