Żubr – symbol dzikiej przyrody – jeszcze sto lat temu był na skraju wyginięcia. Dzięki wysiłkowi naukowców, leśników i miłośników przyrody udało się ocalić ten gatunek. Dziś majestatyczne stada można spotkać w wielu miejscach w Polsce, jednak żubry nadal wymagają szczególnej troski i ochrony. Obecność króla puszczy ma ogromne znaczenie dla całych ekosystemów leśnych i łąkowych. Jak żubr wspiera bioróżnorodność? W jaki sposób chronić króla polskich lasów? Dlaczego zimą należy dokarmiać żubry?
Żubr – charakterystyka gatunku
Żubr (Bison bonasus) budzi respekt swoimi rozmiarami. Jest to największy ssak w Europie. Dorosły samiec waży średnio 800 kg, mierzy prawie 180 cm wysokości, a długość ciała sięga nawet 3 metrów. Samica jest nieco mniejsza — waży ok. 550 kg oraz ma 2,7 m długości. Cielęta w dniu urodzenia ważą nieco ponad 20 kg.
Żubr jest zwierzęciem stadnym. Samice wraz z młodymi tworzą stada, na czele których stoi jedna krowa. Z kolei samce łączą się „kawalerskie” grupy lub żyją samotnie. Do stad samic dołączają jedynie w okresie godowym i nie uczestniczą w wychowywaniu potomstwa.
Żubr – gatunek parasolowy. W jaki sposób wspiera bioróżnorodność?
Żubr jest gatunkiem parasolowym. Dbając o ten gatunek, chronimy także wiele innych organizmów. Obecność żubra świadczy o zdrowiu oraz stabilności ekosystemów.
Żubry – jako roślinożercy – zjadają trawy, zapobiegając tym samym zarastaniu łąk oraz polan śródleśnych, co sprzyja obecności wielu rzadkich gatunków roślin, np. niektórych storczyków. Gatunek ten pomaga również w rozsiewaniu nasion na duże odległości, wspierając bioróżnorodność.
Obecność króla puszczy w ekosystemie jest także kluczowa dla ochrony niektórych gatunków zwierząt. Odchody żubrów są pożywieniem dla licznych gatunków owadów, m.in. dla żuka leśnego. Ponadto w miejscach, gdzie pojawiają się stada żubrów, budowane są przez leśników oczka wodne, z których korzystają także wilki, lisy, jelenie, ptaki, a nawet traszki grzebieniaste. Tak powstaje cały łańcuch zależności, dzięki któremu lasy i łąki stają się bardziej odporne i pełne życia.
Ochrona żubra w Polsce
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (SGGW) we współpracy z Lasami Państwowymi prowadzi działania na rzecz czynnej ochrony żubra w Polsce, w ramach których tworzone są nowe stada żubrów na wolności oraz w zagrodach hodowlanych. Dzięki temu rozwija się także współpraca międzynarodowa – wiele żubrów z polskich hodowli jest transportowanych do innych europejskich państw.
Największymi problemami w ochronie żubra jest przede wszystkim niska różnorodność genetyczna gatunku, wynikająca z nielicznej grupy założycielskiej przy restytucji (odtworzeniu) gatunku oraz brak siedlisk dla nowych stad. W celu zwiększenia różnicowania genetycznego należy tworzyć nowe lokalne populacje, co jest prawdziwym wyzwaniem ze względu na ograniczoną dostępność obszarów. Innym problemem jest przegęszczenie niektórych lokalnych populacji.
Dlaczego zimą należy dokarmiać żubry?
Zimy w Polsce bywają coraz łagodniejsze, jednak w polskich lasach żubry co roku są dokarmiane. W okresie od listopada do marca (czasem nawet do kwietnia) wykładane są dla tych zwierząt buraki, siano, kiszonki czy owies. Pojawiają się także lizawki solne.
Żubr jest roślinożercą. W okresie letnim potrafi zjadać dziennie nawet 40–50 kg trawy i ziół. Zimą żywi się tylko sianem, korą i gałązkami, co często wpływa na zdrowie zwierzęcia. To właśnie zimą śmiertelność żubrów wzrasta. Ponadto regularne dokarmianie ogranicza wędrówki tych zwierząt na pola, gdzie mogą powodować poważne szkody w uprawach ozimych.
Zimowe dokarmianie to okazja do obserwacji stad. Dzięki temu można policzyć populację, a nawet szybciej reagować na choroby. Żubry, zjadając rośliny zawierające pozostałości środków ochrony, mogą zatruć się pestycydami.
Eksperci ostrzegają, że zaprzestanie dokarmiania żubrów to poważne ryzyko. Zwierzęta zaczęłyby intensywnie wędrować. To oznaczałoby więcej szkód rolniczych, więcej kolizji drogowych i wyższą śmiertelność zwierząt. Dlatego zimowe dokarmianie traktuje się jako element czynnej ochrony gatunku.
Gdzie można bezpiecznie obserwować żubry w Polsce?
W Polsce żubry, żyjące na wolności, można spotkać przede wszystkim w Puszczy Białowieskiej, Boreckiej, Knyszyńskiej, Augustowskiej czy Puszczy Rominckiej. Gatunek ten występuje na wolności także w innych regionach kraju, np. w Bieszczadach (gdzie ich liczebność przekroczyła już 800 osobników), w Lasach Janowskich, a także w województwie zachodniopomorskim.
W Polsce żubry można obserwować także w ogrodach zoologicznych, zagrodach pokazowych oraz prywatnych zwierzyńcach. Hodowla żubrów w niewoli wymaga specjalistycznej wiedzy, zaangażowania naukowców oraz nakładów finansowych.
Ile żubrów żyje w Polsce?
Pierwotnie żubr żył w prawie całej Europie. Wraz ze zmniejszaniem się powierzchni lasów obszar występowania tego gatunku zmniejszał się. Już na początku XI wieku zniknął z obszaru dzisiejszej Francji i Niemiec. Populacje żubra przetrwały najdłużej w Puszczy Białowieskiej.
Dziś w Polsce żyje nieco ponad 3 tys. żubrów (na świecie żyje ok. 12 tys. osobników), z czego ponad 2,8 tys. na wolności. Obecnie populacja te4go gatunku ciągle wzrasta, jednak przegęszczone stada zmagają się z wieloma problemami np. inwazje pasożytnicze czy spadek akceptacji społecznej.
W Polsce spotyka się stada liczące ponad 100 żubrów. Jednak tak liczne grupy mogą wyrządzać znaczne szkody w uprawach rolnych i leśnictwie, a także sprzyjają rozprzestrzenianiu się chorób między zwierzętami. Dlatego kluczowa jest kontrola liczebności populacji.
Źródła:
- Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
- WWF
