Turbiny i farmy wiatrowe budzą mieszane uczucia i mają zarówno swoich zwolenników jak i przeciwników. Z jednej strony zapewniają „zieloną energię”, z drugiej jednak przyczyniają się do śmierci wielu istnień. Obecnie prowadzi się coraz więcej badań, które pozwalają na zminimalizowanie śmiercionośnego efektu wirujących turbin. Najnowsze z nich potwierdzają, że najprostsze rozwiązania są najskuteczniejsze, a najbardziej z tego się cieszą… ptaki.
Turbiny wiatraków pojawiają się coraz gęściej w polskim krajobrazie, zdobywając zarówno tereny pól uprawnych, jak i tereny zabudowane, a nawet lasy. Tak ogromny rozwój sektora energii odnawialnej może prowadzić do wielu szkód dla środowiska. Wpływ elektrowni wiatrowych na ptaki jest tematem debat ornitologów i przedsiębiorców. Przy okazji tego dylematu wypada wybrać tzw. „mniejsze zło”… Czy turbiny wiatrowe naprawdę zabijają ptaki?
Zielona energia vs ekologia. Jak turbiny wiatrowe wpływają na ptaki?
Choć energia odnawialna jest nam niezwykle potrzebna w dobie kryzysu węgla kamiennego, jako głównego źródła energii, farmy wiatrowe znacznie wpływają na życie ptaków i otaczającej nas przyrody. Wiatraki wpływają na te skrzydlate istoty w różnoraki sposób.
Po pierwsze ptaki giną wskutek bezpośredniej kolizji z obiektami farm, w tym najczęściej zderzają się ze śmigłami rotora. Rzadziej zdarzają się śmiertelne przypadki uderzenia w wieżę lub gondolę turbiny lub obiekty towarzyszące. Dlaczego ptaki nie widzą śmigieł wiatraków? Za to zjawisko odpowiada tzw. „zamazywanie ruchu”, które powoduje utratę zdolności siatkówki do rejestrowania szybko poruszających się obiektów. Ponadto to odczucie nasila się wraz ze wzrostem szybkości i zmniejszeniem odległości od obiektu. Powoduje to, że ptaki po prostu nie widzą poruszających się łopat. Doświadczenia wykazały, że zjawisko to występuje nawet w odległości 50 m od dużej turbiny, co dla ptaków szponiastych jest często zgubne nawet za dnia. W ciemności, czy w pochmurną pogodę turbiny są jeszcze trudniejsze do zidentyfikowania, stanowiąc śmiercionośną pułapkę dla ptaków migrujących o zmroku.
Kolejnymi problemami związanymi z farmami wiatrowymi jest odstraszanie ptaków, co przyczynia się do utraty drogocennych lęgowisk i żerowisk. Poza pośrednim odstraszaniem, z budową turbin związane są często przekształcenia krajobrazu, zabierające im ich naturalne siedliska. Ponadto migrujące zwierzęta często uciekają przez dźwięki i wibracje wiatraków i są zmuszone do zmiany tras przelotów. Turbiny tworzą, więc efekt bariery, zaburzający naturalne procesy ich wędrówek.
Malowanie śmigieł turbiny – proste rozwiązanie problemu
Naukowcy chcąc znaleźć kompromis pomiędzy ochroną środowiska, przez wykorzystywanie energii odnawialnej z wiatru oraz zachowaniem bioróżnorodności ptaków wpadli na genialny i prosty pomysł. Rozwiązania te są również atrakcyjne dla deweloperów, ponieważ ich koszt jest relatywnie niski.
W pierwszym badaniu naukowcy przetestowali teorię, która zakładała, że jeśli pomalują jedno z trzech skrzydeł turbiny na czarno, drastycznie zmniejszy się efekt rozmycia ruchu. Aby to sprawdzać, porównano śmiertelność ptaków na farmie przed podjęciem jakichkolwiek działań mających na celu zniwelowanie zderzeń (2006-2013), z wprowadzeniem w życie pomysłowego projektu. Ponadto pozostawiono kilka sąsiadujących turbin bez ingerencji i potraktowano jako próbę kontrolną. Wyniki tego eksperymentu odmieniły losy ptaków na całym świecie! Co daje pomalowanie jednej łopaty wiatraka na czarno? Po zastosowaniu czarnej farby śmiertelność ptaków spadła o ponad 70%, w porównaniu do turbin kontrolnych. Ponadto metoda ta okazała się wyjątkowo skuteczna dla ptaków drapieżnych, które są szczególnie narażone na to zagrożenie. Pomalowanie jednej łopaty wiatraków na czarno ograniczyła śmierć bielików do zera! Metoda ta spotkała się z dużym entuzjazmem u miłośników przyrody i… inwestorów, gdyż koszt pomalowania jednego skrzydła w fabryce jest relatywnie tanie.
Nie tylko czarny kolor okazał się ważny w kwestii ochrony ptaków przed wiatrakami. Najnowsze badania (2026) oparły się na naturalnych kolorach ostrzegawczych, które skutecznie odstraszają zwierzęta. Mowa tu o zjawisku biomimikry, kiedy toksyczne gatunki przybierają kontrastowe i pasiaste wzory (np. węże). Badacze, inspirując się naturą sprawdzili, czy ostrzegawcze barwy sprawdzą się do odstraszania ptaków od turbin wiatrowych, malując ich łopaty na czerwono-żółto-czarne pasy. Wyniki zaskoczyły po raz kolejny swoją skutecznością! Obserwowane bogatki najsilniej unikały właśnie biomimetycznych wzorów, przy czym białe łopaty były dla nich najbardziej neutralne. Zakodowany genetycznie lęk przed drapieżnikami wygrał i dał szansę na kolejny sposób obrony ptaków przed śmiercionośnymi turbinami.
Czy turbiny wiatrowe naprawdę zabijają ptaki? – skala problemu
Bardzo dużo mówi się na temat śmiertelności ptaków spowodowanych zderzeniami o turbiny wiatrowe, jednak skala problemu bywa z jednej strony wyolbrzymiana lub marginalizowana. Niestety w Polsce brakuje jednolitej i ogólnopolskiej bazy danych porealizacyjnych. Inwestorzy niechętnie dzielą się informacjami o kolizjach. Według cząstkowych badań ptaki drapieżne (szponiaste i sokołowe) stanowią około 30,5% wszystkich znajdowanych ofiar kolizji w naszym kraju.
Konkretnych liczb dostarczają dane z USA, które mówią o śmiertelności ptaków w wyniku kolizji z farmami wiatrowymi w ilości od 140 tysięcy do 1 miliona osobników. Czy jest to dużo? Dla porównania w samej Polsce ginie rocznie około 144 milionów ptaków przez koty domowe, a ponad 200 tysięcy w wyniku działalności myśliwych.
Pod koniec 2025 roku Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska wzięła ten problem w swoje ręce i skierowała do konsultacji projekt nowych „Wytycznych dotyczących wpływu lądowych farm wiatrowych na awifaunę”. Zaostrzają one zasady dotyczące odległości budowy farm od lasów i obszarów chronionych. Ponadto narzucają wymóg wieloletnich, drobiazgowych całorocznych monitoringów. Działania te spotkały się z dużym sprzeciwem inwestorów, ponieważ mogą wyłączyć w ten sposób z użytku nawet połowę potencjalnych terenów inwestycyjnych w Polsce.
Połączenie rygorystycznych przepisów wraz z nowymi technologiami i prostymi rozwiązaniami są w stanie ograniczyć problem śmiertelności ptaków w zderzeniach z turbinami wiatrowymi.
Źródła:
May, R., Nygård, T., Falkdalen, U., Åström, J., Hamre, Ø., & Stokke, B. G. (2020). Paint it black: Efficacy of increased wind turbine rotor blade visibility to reduce avian fatalities. Ecology and Evolution, 10(16), 8927–8935.
Hancock, G. R. A., Lehtonen, H. P., Brown, T. J., Ejjite, A., Nokelainen, O., Mappes, R. J., & Winters, S. (2026). Biologically inspired warning patterns deter a passerine, Parus major, from digital turbine blades. Behavioral Ecology, 37(4), arag039
https://www.gov.pl/web/gdos/konsultacje-spoleczne-ws-wplywu-ladowych-farm-wiatrowych-na-awifaune
