Jesień nadciąga wielkimi krokami i coraz powszechniejszym widokiem stają się odlatujące na zimę ptaki. Niewiele osób wie jednak, że w tym samym czasie na polskim niebie odbywa się inny, niezwykle fascynujący spektakl. Jesienne migracje nietoperzy to czas, w którym te tajemnicze ssaki masowo przemieszczają się na dziesiątki, a czasem setki kilometrów. Dokąd lecą nietoperze i co się z nimi dzieje kiedy zapadają chłodne noce?
Świat przyrody przystosował się niezwykle różnorodnie do nadchodzącego chłodu jesieni. Wiele zwierząt zaczyna gromadzić zapasy, staje się coraz bardziej puszysta, czy ucieka przed zimą. Co robią nietoperze jesienią? Te latające ssaki wykształciły skomplikowany mechanizm, aby przetrwać ten ciężki czas.
Dlaczego obserwujemy jesienne wędrówki nietoperzy?
Wędrówki ptaków są oczywistym zjawiskiem, ale nikt nie zastanawia się, co się dzieje z nietoperzami, kiedy znikają z nieba wraz z latem. Wiele osób uważa, że po prostu zapadają w sen zimowy w swoich letnich kryjówkach. Prawda jest jednak bardziej złożona. Podobnie jak ptaki, niektóre gatunki nietoperzy decydują się na dalekie podróże. Ich jesienne wędrówki są podyktowane dwoma głównymi czynnikami: dostępnością pokarmu oraz koniecznością znalezienia odpowiedniego schronienia na czas mrozów.
Ciepłe dni nietoperze spędzają w pobliżu kryjówek rozrodczych i tam polują na owady. Niestety zimą baza pokarmowa stopniowo maleje, a strychy, dziuple i szczeliny budynków stają się niewystarczającym schronieniem na zbliżające się chłody. Wtedy rozpoczyna się jesienna migracja nietoperzy, prowadząca do zimowych kryjówek – jaskiń, szkolni i piwnic.
Dokąd lecą nietoperze jesienią?
Spośród 28 gatunków nietoperzy w Polsce, tylko niektóre decydują się na dalekie wędrówki. Większość z nich to gatunki osiadłe lub latające jedynie na krótkie dystanse w poszukiwaniu zimowych schronień.
Te, które podróżują daleko pokonują naprawdę imponujące dystanse, jak na tak małe zwierzę. Przykładowo, borowiec wielki (Nyctalus noctula) potrafi przebyć trasę liczącą ponad 1500 kilometrów! Co więcej, jego kuzyn – największy nietoperz Europy — bije rekordy! Najdłuższa zarejestrowana trasa borowca olbrzymiego (Nyctalus lasiopterus) wynosiła 2515 kilometrów w linii prostej, jednak rzeczywista długość lotu mogła liczyć nawet 3360 kilometrów. Nietoperze jesienią lecą ze wschodniej i północnej Europy na zachód lub południowy zachód kontynentu, gdzie zimy są łagodniejsze.
Do grona podróżników również należą m.in. karlik większy oraz mroczek pozłocisty. Ich trasy migracyjne krzyżują się na terenach zadrzewionych, wzdłuż dolin rzecznych, a nawet nad dużymi miastami. W tym okresie często można spotkać nietoperze w nietypowych miejscach, takich jak klatka schodowa, czy wywietrzniki. Stanowią one dla nich przystanki w czasie mozolnej drogi.
Jesienne rytuały nietoperzy: gody i rojenie
Końcówka lata jest niezwykle ważnym okresem dla nietoperzy nie tylko ze względu na migracje. Jest to również czas tzw. rojenia. To tajemnicze zjawisko występuje od sierpnia do końca października i obserwować je można w okolicach wlotów do jaskiń czy sztolni.
Rojenie to okres wzmożonej aktywności towarzyskiej i reprodukcyjnej nietoperzy. W pobliżu zimowych schronień rozpoczyna się chaotyczny spektakl wirujących i kołujących ssaków. Dobierają się one w locie w pary, co daje początek nowemu pokoleniu. Ciekawy jest fakt, że do zapłodnienia nie dochodzi od razu. Komórka jajowa i plemniki łączą się dopiero wiosną, po zakończeniu hibernacji – proces ten nazywamy opóźnioną owulacją. Jesienne migracje i gody są więc ze sobą ściśle powiązane.
Czy migracje nietoperzy są zagrożone?
Podczas dalekich podróży nocne ssaki muszą mierzyć się z wieloma wyzwaniami, z których duża część wynika z działalności człowieka.
Jednym z zagrożeń są kolizje z turbinami wiatrowymi. Migrujące na niebie borowce czy karliki giną nierzadko w wyniku zmian ciśnienia wywołanych pracą łopat wiatraków lub bezpośrednich uderzeń. Na szczęście problem ten jest coraz intensywniej badany, a naukowcy wdrażają innowacyjne rozwiązania mające obniżyć śmiertelność nietoperzy.
Ponadto ssaki te z roku na rok mają coraz mniej dostępnych schronień przez wycinanie dziuplastych drzew i modernizacje budynków. Zabiera to również bazę miejsc przestankowych dla migrujących zwierząt.
Zanieczyszczenie światłem jest poważnym problemem, który dezorientuje nietoperze i zaburza ich wewnętrzny zegar. Mocno oświetlone miasta ich zaburzają trasy wędrówek.
Kluczem dla przetrwania do zimy tych niesamowitych nocnych łowców jest zachowanie starych drzewostanów oraz zabezpieczanie ich schronień (jaskiń i sztolni) przed niekontrolowanym ruchem turystycznym. Ponadto konieczne są szczegółowe badania nad szlakami migracyjnymi, aby skutecznie zapewnić bezpieczną drogę dla poszczególnych gatunków nietoperzy.
Źródła:
- Thor, Katarzyna. „Migracje polskich gatunków nietoperzy.” 2021.
- www.nietoperze.pl
- www.lasy.gov.pl
