Widok czarnej pszczoły jest przeważnie sporym zaskoczeniem i przyczynkiem do rodzących się pytań. Czy czarna pszczoła jest niebezpieczna? Czy czarna pszczoła może użądlić? Czy czarne pszczoły są pożyteczne? W artykule pytamy o to ekspertkę, a także przedstawiamy interesujące dane na temat ilości występowania czarnych pszczół w Polsce oraz ich powiązań z ociepleniem klimatu.
Czarna pszczoła to popularna nazwa owadów z rodzaju zadrzechnia (Xylocopa). W Polsce spotkać można dwa bardzo podobne gatunki, są to: zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) i zadrzechnia czarnoroga (Xylocopa valga), przy czym pierwszy występuje liczniej. Obie zadrzechnie są pszczołami samotnicami i należą do pszczół ciepłolubnych. Polska znajduje się na północnej granicy naturalnego zasięgu tych owadów. Co ciekawe, ekspansję zadrzechni w kontekście zmian klimatu monitorowało społecznie Stowarzyszenie Natura i Człowiek.
Zdjęcie wykonała wolontariuszka Justyna ze Stowarzyszenia Natura i Człowiek w miejscowości Byczeń
Czarne pszczoły – rozmiar i ubarwienie
Zadrzechnie są dużymi pszczołami o krępej budowie ciała. Zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) osiąga długość 21-24 mm, w porównaniu do o około połowę mniejszej robotnicy popularnej pszczoły miodnej (Apis mellifera), która zazwyczaj mierzy 12-16 mm. Natomiast zadrzechnia czarnoroga (Xylocopa valga) bywa jeszcze większych rozmiarów, bo 20-27 mm.
Ciała zadrzechni są skąpo owłosione i ciemno- lub brunatnofioletowe, dlatego nazywane są zwyczajowo czarnymi pszczołami. Rozróżnienie gatunków zadrzechni nie jest proste. Jedną z różnic są pomarańczowe ostatnie człony czułków u samca zadrzechni fioletowej.
Czy czarna pszczoła jest niebezpieczna?
Obserwacje czarnych pszczół nie zdarzają się często, przez co wzbudzają emocje i indukują mnóstwo pytań dotyczących tego niezwykłego owada. Przeważnie w pierwszej chwili zastanawiamy się, czy czarna pszczoła jest niebezpieczna? To podstawowe pytanie zadaliśmy
dr Anecie Sikorze ze Stowarzyszenia Natura i Człowiek.
– Pszczoły z rodzaju zadrzechnia (Xylocopa), należą do pszczół samotnic. Oznacza to, że nie tworzą rodzin i nie mają robotnic, a wśród nich występują jedynie samce i samice. Fakt ten wiąże się z brakiem u pszczół samotnic instynktu obrony rodziny, i w pewnym sensie, z ich łagodnym usposobieniem – tłumaczy ekspertka. – Natomiast wszystkie gatunki pszczół w Polsce, w tym zadrzechnie, należą do grupy żądłówek, czyli wszystkie samice tych owadów posiadają żądła, których używają do obrony. Jeśli więc postanowilibyśmy złapać taką pszczołę, a ona poczuła by się zagrożona po prostu użyłaby żądła – dodaje.
W rozmowie z naszym portalem ekoekos.pl dr Aneta Sikora podkreśla, że jeśli spotkanie ograniczy się do przyglądania czarnej pszczole, ewentualnie fotografowania owada, nie grozi nam nic z jej strony. Pszczoły te, ze względu na wielkość ciała robią wrażenie i mogą budzić niepokój. Jednak, jak twierdzi ekspertka: „znajomość podstawowych zagadnień z życia owadów pozwala na bezpieczne, a przede wszystkim wzbogacające nas wewnętrznie spotkania”.
Zdjęcie wykonała wolontariuszka Janina ze Stowarzyszenia Natura i Człowiek w miejscowości Nysa
Czarna pszczoła w Polsce
Zadrzechnie fioletowe są gatunkiem, który w Polsce na przełomie XIX i XX wieku występował wyjątkowo rzadko, a potem w XX w. już był niespotykany. Dlatego został uwzględniony na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych. W roku 2002 umieszczono zadrzechnię fioletową w Polskiej czerwonej księdze zwierząt jako gatunek prawdopodobnie wymarły.
W latach 2005-2016 zadrzechnie fioletowe oznaczono na 6 krajowych stanowiskach. Między latami 2004-2014 gatunek objęto ścisłą ochroną gatunkową, a od roku 2014 częściową ochroną gatunkową. Dla skutecznej ochrony zadrzechnia filetowa potrzebuje zachowania starodrzewów, a przede wszystkim suchych drzew.
Zadrzechnie a zmiany klimatu
Okazuje się, że trwające zmiany klimatu przyczyniają się do zmian w liczebności populacji krajowych zadrzechni. O tym, jak zmiany klimatu wpływają na populację zadrzechni fioletowej w Polsce, mówi dr Aneta Sikora ze Stowarzyszenia Natura i Człowiek:
– Zadrzechnie należą do pszczół ciepłolubnych preferujących strefę krajów tropikalnych i subtropikalnych.. W Europie ich północna granica zasięgu jeszcze do niedawna sięgała środkowej Polski. Z naszych obserwacji wynika, że zasięg występowania tych pszczół zwiększa się sięgając Pomorza. Tak dynamiczne rozprzestrzenianie się tych gatunków wiąże się ze zmianami klimatu.
Zadrzechnie stają się gatunkami coraz bardziej pospolitymi i licznie występującymi na obszarze naszego kraju. Jak wcześniej wspomniano, ze względu na zwiększenie obszaru występowania z południowych części Europy, to właśnie Polska jest kluczowym obszarem ekspansji tych ciepłolubnych owadów.
Zdjęcie wykonała wolontariuszka Elżbieta w miejscowości Bełzec
Społeczny monitoring zadrzechni
Społeczny monitoring występowania zadrzechni przeprowadziło od 2016 r. Stowarzyszenie Natura i Człowiek.
– Notowaliśmy z roku na rok ciągły wzrost zgłoszeń. Do roku 2023 otrzymaliśmy ponad 800 prawidłowych potwierdzeń występowania tych pszczół na terenie całego kraju – opowiada Aneta Sikora.
Ekspertka mówi także o czynnikach wpływających na występowanie zadrzechni w Polsce:
– Na podstawie zebranych danych oszacowaliśmy, że czynnikami sprzyjającymi występowaniu zadrzechni są zmienne klimatyczne, ale także obecność siedlisk przekształconych przez człowieka. Oczywiście siedlisk, w których owady mogą znaleźć kwiaty i martwe drewno służące im do gniazdowania, takich jak ogrody, sady itp.
Zadrzechnie to pszczoły o niezwykłym wyglądzie, ale jak wszystkie inne, bardzo pożyteczne. Zwiększają ilość zapyleń, przez co przyczyniają się do rozwoju ekosystemów i zwiększania plonów rolniczych i ogrodniczych.
Zmiany klimatyczne, wśród nich wyraźne postępujące ocieplenie, wpłyną także na to, że czarne pszczoły będziemy widywać częściej. Warto wiedzieć, że nie musimy się ich bać, a za życzliwe przyjęcie zrewanżują się niezapomnianymi wspomnieniami obserwacji oraz spełnieniem swojej roli zapylaczy.
Źródła:
- ZADRZECHNIE NA PÓŁNOCNYM FRONCIE: EKSPANSJA CIEPŁOLUBNYCH GATUNKÓW PSZCZÓŁ W POLSCE W DOBIE OCIEPLENIA KLIMATU W ŚWIETLE NAUKI OBYWATELSKIEJ Aneta Sikora1,2, Paweł Michołap2 , Andrzej Oleksa3 1Karkonoski Park Narodowy z siedzibą w Jeleniej Górze, ul. Cieplicka 196, 58-570 Jelenia Góra 2Stowarzyszenie Natura i Człowiek, ul. Okrzei 28, 58-580 Szklarska Poręba 3Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, ul. Jana Karola Chodkiewicza 30, 85- 064 Bydgoszcz
Swoją drogą, to ciekawe czy też przyleciała szlakiem przez Białoruś 😉
Mamy zadrzechnia na podwórku. Mieszka sobie w starym konarze po gruszy. Bardzo ładna.
Widziałam ostatnio na ogródku u rodziców, niesamowita!
Z pewnością wspaniale zobaczyć tak niezwykłego owada. 🙂 Już niedługo będzie ich więcej. :