Ptaki wodne zimą są wystawione na szereg trudnych wyzwań. Niskie temperatury, śnieg i zamarzające wody ograniczają dostęp do pożywienia i bezpiecznych miejsc odpoczynku. Pomoc człowieka w tym okresie może decydować o przetrwaniu ptaków, jednak należy ją podejmować rozważnie. Nieprzemyślane działania, nawet w dobrej wierze, mogą wyrządzić więcej szkody niż pożytku.
Zamarzające wody są wyzwaniem dla ptactwa wodnego, ale przyroda wyposażyła je w szereg adaptacji, które zwykle pozwalają im sobie z tym radzić. W wyjątkowo trudnych sytuacjach potrzebne jest wsparcie i świadome działania ludzi.
Dlaczego ptaki nie marzną w nogi? – adaptacje wobec mrozu
Wbrew powszechnemu wyobrażeniu, większość ptaków wodnych jest dobrze przystosowana do funkcjonowania w niskich temperaturach. Ptaki jako zwierzęta stałocieplne zachowują stałą temperaturę ciała niezależnie od warunków zewnętrznych. U większości gatunków osiąga ona wartość około 41°C.
Pióra, zbudowane z keratyny, stanowią jedną z najbardziej typowych cech ptaków. Pozwalają im na lot, ale również pełnią ważną funkcję termoizolacyjną, chroniąc organizm zarówno przed utratą ciepła, jak i przed przegrzaniem.
Kaczki, łabędzie oraz inne ptaki wodne są przystosowane do życia w chłodnym środowisku dzięki nieprzemakalnym piórom. Utrzymanie wodoodporności upierzenia wymaga od nich znacznych nakładów czasu i energii, szczególnie podczas opadów deszczu, gdy muszą intensywniej pielęgnować pióra, aby zachować ciepło i dobrą kondycję zdrowotną.
Ptaki mogą przebywać na lodzie lub w zimnej wodzie bez ryzyka odmrożeń poprzez szczególny układ krążenia w nogach, w którym tętnice i żyły biegną bardzo blisko siebie. Ciepła krew dopływająca do stóp przekazuje ciepło chłodniejszej krwi wracającej do organizmu, w wyniku czego do kończyn dociera już schłodzona krew, a straty ciepła są ograniczone. Dodatkowo, ptasie stopy zbudowane głównie z kości i ścięgien wykazują większą odporność na niskie temperatury.
Ptaki często odpoczywają, oszczędzają energię i zmniejszają aktywność w najchłodniejsze dni. To naturalna strategia, która pozwala im przetrwać krótkie fale mrozu bez poważnych problemów zdrowotnych.
Zamarzająca woda = ograniczony dostęp do pokarmu
Gdy jeziora i rzeki pokrywają się lodem, ptaki wodne tracą dostęp do roślin wodnych i drobnych bezkręgowców, którymi się żywią. W odróżnieniu od krótkotrwałych przymrozków, długotrwały lód oznacza konieczność podjęcia decyzji: migracja w poszukiwaniu otwartej wody czy cierpienie z głodu.
Ptaki, które zimują lokalnie jak niektóre populacje łabędzi niemych, często gromadzą się w miejscach, gdzie jest naturalnie otwarta woda (np. przy prądach rzek czy źródłach termalnych) albo niedawno rozmrożone obszary. Brak innych opcji może skutkować spadkiem masy ciała lub śmiercią bardziej wrażliwych osobników.
Ryzyko dla ptactwa wodnego wzrasta w czasie dziennych odwilży, które odsłaniają fragmenty otwartej wody. Gdy nocą powracają silne mrozy, wiele osłabionych osobników zostaje uwięzionych w lodzie.
Jak wspierać ptaki wodne zimą?
Pomoc ptakom wodnym w zimie wymaga świadomości i odpowiedzialności.
Dopóki temperatury utrzymują się powyżej zera i powierzchnia zbiorników wodnych pozostaje wolna od lodu, ptaki mają dostęp do naturalnego pożywienia. Nie należy ich wtedy karmić, gdyż może to zaburzać naturalne zachowania pokarmowe ptaków i przyzwyczajać je do łatwego, sztucznego pożywienia. W dłuższej perspektywie osłabia to ich kondycję i zdolność przetrwania w trudniejszych warunkach.
Jeśli jednak temperatury spadną, a powierzchnie zbiorników pokryją się lodem, ptaki wodne mogą potrzebować naszego wsparcia w postaci dokarmiania.
Przede wszystkim nie należy karmić ptaków chlebem!
Podczas trawienia chleba, w żołądku ptaków powstaje kwas chlebowy, który zakwasza układ pokarmowy i może prowadzić do groźnej kwasicy żołądka. Co więcej, sól zawarta w pieczywie zaburza równowagę wodno-elektrolitową organizmu. Zła dieta osłabia ptaki, zwiększa ryzyko chorób i w skrajnych przypadkach może prowadzić do śmierci.
Spożywanie dużych ilości chleba sprzyja powstawaniu cukrzycy, uszkodzeniach nerek i problemów ze stawami. U ptaków może wystąpić tzw. zespół „anielskiego skrzydła”, kiedy ostatni staw skrzydła ulega deformacji, przez co lotki zamiast leżeć przy ciele, odstają prostopadle na zewnątrz.
Zamiast chleba najlepiej podawać:
- zboża – owies, pszenica, jęczmień,
- gotowane warzywa – marchewki, ziemniaki, buraki,
- specjalistyczną karmę dla ptactwa wodnego dostępną w sklepach zoologicznych.
Dokarmianie powinno odbywać się w miejscach spokojnych, z dala od ruchu drogowego i drapieżników, najlepiej nad brzegami zbiorników wodnych, w osłoniętych od wiatru miejscach.
Przypadki ptaków przymarzniętych do lodu
W Polsce coraz częściej dochodzi do sytuacji dramatycznych. W ostatnich dniach nad Motławą w Gdańsku pojawiły się niespodziewanie duże stada kormoranów, z których wiele nie przeżyło pobytu nad Martwą Wisłą.
Podobne zdarzenia odnotowano w innych częściach kraju.
Na stawie Królewiec Stary koło Zatora łabędzie przymarzły do lodu. Na miejsce wezwano Ochotniczą Straż Pożarną, która uwolniła ocalałe ptaki wodne, a martwe ciała zabrano do utylizacji. Sytuacje te najczęściej dotyczą ptaków osłabionych głodem, chorobą lub wiekiem.
Jak reagować, gdy ptak jest uwięziony w lodzie?
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Gdańsku zaleca, aby najpierw upewnić się, czy ptak rzeczywiście potrzebuje pomocy, a nie odpoczywa w naturalnej pozycji z głową schowaną w piórach. Niepokój powinny budzić osobniki wykrzywione w nienaturalny sposób, które nie reagują na obecność ludzi lub wyraźnie próbują wydostać się z lodowej pułapki.
Jeżeli ptak utknął w lodzie, nie wolno samodzielnie podejmować akcji ratunkowej ani wchodzić na lód. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest jak najszybsze powiadomienie odpowiednich służb: straż pożarna, straż miejska, lokalny wydział ochrony środowiska lub ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt. Wyciąganie zwierzęcia wymaga specjalistycznego sprzętu i wiedzy, tak aby nie narazić ani ptaka, ani ratowników.
Zagrożenie chorobami – HPAI
Nie zawsze mróz jest jedynym zagrożeniem. Ptaków nie należy też samodzielnie ratować, ponieważ mogą być nosicielami wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI). Zimowe osłabienie organizmu zwiększa ryzyko chorób, w tym właśnie HPAI. Wirus dotyka m.in. kaczki, łabędzie i kormorany, a niedożywione lub chore osobniki szybciej umierają.
Skala zagrożenia w Polsce jest duża. Pod koniec 2025 roku wirus HPAI wykryto u łabędzi ze Stawów Marczukowskich w Białymstoku. Podobny przypadek miał miejsce w styczniu 2026 roku w Jutrosinie, gdzie służby wyłowiły z jeziora 50 martwych łabędzi, a badania potwierdziły zakażenie HPAI. W tym samym miesiącu w województwach pomorskim, podlaskim, opolskim i podkarpackim odnotowano 7 ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków. Poza łabędziami niemymi, wirus dotknął również kormorany, czernice i sikory bogatki.
Zima jest wymagającym okresem dla ptaków wodnych, a jeśli chcemy im pomóc, należy robić to mądrze, wspierając ich przetrwanie bez zaburzania naturalnych przystosowań.
Źródła:
https://www.national-geographic.pl
www.wodnesprawy.pl
