Zmiany klimatu najczęściej kojarzą się z problemami środowiskowymi – topniejącymi lodowcami czy zagrożonymi gatunkami. Jednak coraz częściej stają się również realnym zagrożeniem dla zdrowia ludzi. Zmienna i coraz bardziej ekstremalna pogoda wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne i psychiczne, ale niesie też ze sobą nowe wyzwania epidemiologiczne i społeczne. Jak zmiany klimatu oddziałują na nasze zdrowie? Jakie działania musi podjąć współczesna medycyna i całe społeczeństwo, aby przygotować się na nadchodzące zmiany?
Miliony ludzi żyją dziś w warunkach zagrażających zdrowiu i życiu – bez czystej wody, pod presją skrajnych temperatur, w regionach zagrożonych powodziami, pożarami i brakiem żywności. W obliczu takich wyzwań zmiany klimatu stają się nie tylko problemem środowiskowym, ale cywilizacyjnym.
Rosnąca temperatura, rosnące ryzyko
Zmiany klimatu mają szerokie konsekwencje dla zdrowia człowieka. Ich skutki można podzielić na bezpośrednie i pośrednie. Skutki bezpośrednie związane są ze zmianą częstotliwości ekstremalnych warunków pogodowych (fale upałów, susze czy intensywne opady). Z kolei skutki pośrednie odnoszą się do środowiska naturalnego oraz działalności człowieka (niezdatność wody do spożycia, konflikty społeczne, niedożywienie).
Ekstremalne zjawiska pogodowe
Ekstremalne zjawiska pogodowe, takie jak huragany, intensywne opady, gradobicia czy susze, pojawiają się coraz częściej i z coraz to większą siłą. Stanowią one nie tylko bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi, ale także prowadzą do ogromnych strat materialnych. Są wynikiem stresu, niepokoju i innych problemów psychicznych wśród poszkodowanych społeczności.
Przedłużające się okresy suszy skutkują zmniejszonym dostępem do wody pitnej, co staje się poważnym problemem szczególnie w krajach o już ograniczonych zasobach wodnych. Według raportu UNICEF i WHO Z 2023 roku, ponad 2 mld ludzi na świecie nie ma dostępu do bezpiecznie zarządzanej wody pitnej, a 3,5 mld do odpowiednio zarządzanych warunków sanitarnych. Ponadto, około 50% światowej populacji zmaga się z poważnym niedoborem wody przynajmniej przez część roku.
Dodatkowo susze wpływają negatywnie na produkcję rolną, prowadząc do niedożywienia, a w konsekwencji do braku bezpieczeństwa żywnościowego. Z kolei fale upałów, które często towarzyszą okresom suszy, mogą być powodem udarów cieplnych, problemów z sercem i oddychaniem.
Nie sposób również pominąć wpływu tych zjawisk na zdrowie psychiczne. Osoby, które straciły bliskich, domy lub cały dobytek, często zmagają się z długotrwałą traumą, depresją czy zaburzeniami lękowymi. Coraz częściej mówi się o tzw. „ekolęku” – niepokoju związanego ze zmianami klimatycznymi oraz o traumie klimatycznej, która dotyka ludzi bezpośrednio dotkniętych katastrofami naturalnymi.
Zmieniający się obraz chorób
Wzrost średniej temperatury oraz zmiana zasięgów występowania chorób i ich wektorów sprzyjają rozprzestrzenianiu się infekcji przenoszonych przez te wektory. W Polsce zagrożenie to dotyczy głównie chorób odkleszczowych. Przykładem globalnym, związanym ze zmianami klimatu jest denga, której występowanie wzrosło 30-krotnie w ciągu ostatnich 50 lat!
Migracje ludności
Od lat 70. XX wieku liczba osób zmuszonych do migracji z powodu zmian klimatu wzrosła o ponad 50%. Badania dowodzą, że od 2008 roku średnio ponad 22 mln ludzi rocznie opuszcza swoje domy z powodu zagrożeń pogodowych i klimatycznych.
Jedną z dramatycznych konsekwencji migracji jest wysoka śmiertelność osób próbujących przedostać się do bezpieczniejszych regionów. Szacuje się, że jedna na dziesięć osób próbujących przedostać się z Afryki do Europy przez Morze Śródziemne nie przeżywa tej podróży.
Polska na tle zagrożeń klimatycznych
Wraz ze zmianami klimatycznymi zauważalne są zmiany w średnich i maksymalnych temperaturach, ilości i rozkładzie opadów, a także długości trwania pokrywy śnieżnej. Zmiany klimatyczne powodują wzrost liczby opadów, jednak nie zawsze prowadzi to do zmniejszenia ryzyka suszy. Intensywniejsze opady, które trwają krócej, zwiększają zagrożenie powodziami oraz przyczyniają się do deficytu wody. Prognozy sugerują, że te niekorzystne zjawiska będą nasilać się w nadchodzących latach. W drugiej połowie XXI wieku przewiduje się wzrost liczby tropikalnych dni i nocy, a także częstsze oraz dłuższe fale upałów.
Badania przeprowadzone przez Kuchcik M. w 2001 roku w Warszawie wykazały, że w okresach fal upałów śmiertelność może wzrosnąć o 74% w porównaniu do średniej. Wbrew powszechnym przekonaniom, gorące dni prowadzą do większej liczby zgonów niż mroźne.
Wyzwania współczesnego świata
Ograniczenie emisji spalin z paliw kopalnych stanowi fundament w walce ze zmianami klimatycznymi. Pomoże to również zredukować zanieczyszczenia powietrza. Choć są to odrębne zjawiska, mają wspólne źródło i mogą nawzajem potęgować swoje negatywne efekty. Wysokie temperatury pogarszają jakość powietrza, nasilając smog, a zanieczyszczenia powietrza zwiększają ryzyko wystąpienia chorób układu oddechowego i krążenia.
Aby skutecznie stawić czoła wyzwaniom, konieczne są skoordynowane działania na poziomie krajowym i lokalnym. Na szczeblu centralnym niezbędne jest opracowanie odpowiednich przepisów prawnych, wdrożenie programów edukacyjnych oraz promowanie rozwoju odnawialnych źródeł energii. Ważnym krokiem jest także tworzenie zielonych przestrzeni w miastach, które stanowią naturalną ochronę przed skutkami upałów.
Szpitale powinny być wyposażone w klimatyzację, aby zapewnić pacjentom komfort w czasie ekstremalnych temperatur. Niezbędne są również szkolenia dla lekarzy, które przygotują ich do leczenia chorób związanych ze zmianami klimatu oraz walki z chorobami wektorowymi. Ponadto, programy studiów medycznych powinny uwzględniać wiedzę o wpływie zmiany klimatu na zdrowie, w tym o chorobach tropikalnych i wektorowych.
Wspólne działania na różnych poziomach, od legislacyjnych po edukacyjne, stanowią klucz do minimalizowania ryzyka i przygotowania się na przyszłość.
Źródła:
Karaczun Z. M., & Michalak W. (2019). Wpływ zmiany klimatu i zanieczyszczenia powietrza na zdrowie mieszkańców Warszawy. Warszawa.
