Grzyby należą do najstarszych form życia na Ziemi, jednak wiedza naukowa na temat tych organizmów wciąż jest uboga. Występują we wszystkich strefach klimatycznych, zarówno na lądzie jak i w środowisku wodnym. Sklasyfikowano ponad 150 tysięcy gatunków, aczkolwiek szacuje się, że to zaledwie 10% wszystkich grzybów na świecie! Jaką rolę w przyrodzie oraz w życiu człowieka odgrywają? Co stanowi zagrożenie dla grzybów?
Grzyby – pierwsze żywe organizmy na Ziemi
Naukowcy udowodnili, że grzyby jako pierwsze zaczęły zasiedlać ląd. W 2019 w arktycznych obszarach Kanady odkryto skamieniałości najstarszego osobnika na świecie, który żył mniej więcej miliard lat temu! Grzyby, poprzez zdolność do rozkładu skał mineralnych na związki proste, zapoczątkowały procesy glebotwórcze, dzięki którym na Ziemi mogły pojawić się pierwsze rośliny. W toku ewolucji ustąpiły miejsca florze i większość gatunków aktualnie rośnie pod ziemią.
Nieoceniona rola grzybów w przyrodzie
Grzyby są głównymi destruentami w ekosystemie. Jako organizmy cudzożywne rozkładają martwą materię roślinną oraz zwierzęcą na związki proste, zapewniając tym samym obieg pierwiastków w przyrodzie, oczyszczenie środowiska oraz dostęp do substancji odżywczych dla roślin. Ponadto wytwarzają także niezbędny do przeprowadzenia fotosyntezy dwutlenek węgla. Naukowcy udowodnili, że gdyby nie grzyby, zabrakłoby tego gazu w ciągu 30 lat!
W przyrodzie powszechnym zjawiskiem jest mikroryza (symbioza grzybów z korzeniami), dzięki któremu organizmy te pobierają związki odżywcze, jednocześnie przekazując roślinie wodę. Istnieją także tzw. endofity, czyli grzyby rosnące wewnątrz roślin, które nie wykazują pasożytniczych oznak swojej obecności. Szacuje się, że każda roślina na Ziemi posiada przynajmniej jednego endofitycznego symbionta!
Grzyby zapewniają „łączność” między roślinami. Naukowcy odkryli, że drzewa i krzewy przekazują sobie substancje odżywcze zarówno przez korzenie jak i przez grzybnię. Jeżeli nie byłoby grzybów, to najprawdopodobniej nie istniałaby większość lasów. Drzewa bez mikoryzy i bez kooperacji między osobnikami nie byłyby w stanie funkcjonować. W lesie tylko około 10% grzybów występuje na ziemi, reszta to gatunki podziemne.
Grzyby oddziałują również na zwierzęta. Grzyby entomopatogeniczne pasożytują na owadach, szczególnie na muchach, pszczołach i osach. Ciało bezkręgowca zostaje porośnięte grzybnią, z której rozsiewane są zarodniki. Ciekawym przykładem jest grzyb Ophiocordyceps unilateralis, który pasożytując na mrówkach Camponotus leonardi, czyni je „zombie”. Organizmy te wywołują u owadów choroby, często doprowadzając do śmierci swoich ofiar. Zjawisko to jednak ma kluczową rolę w ekosystemie, ponieważ dzięki temu regulowana jest liczba bezkręgowców, a także posłużyło ludziom do opracowania środków ochrony roślin przed szkodnikami upraw. Grzyby polują również na nicienie.
Grzyby – sprzymierzeńcy w recyklingu i oczyszczaniu środowiska
W XIX wieku odkryto grzyba Pestalotiopsis microspora, który żywi się plastikiem! Stosunkowo niedawno udowodniono, że gatunek ten może funkcjonować w warunkach beztlenowych i pozyskiwać węgiel z tworzyw sztucznych. Grzyb ten ma zdolność do rozkładu plastikowych butelek, ale także materiałów stosowanych w przemyśle obuwniczym czy budowlanym! Z kolei boczniaki potrafią rozłożyć odpady tekstylne.
Grzyby są też w stanie rozłożyć odpady ropopochodne. Organizmy te mogą rosnąć na glebie skażonej metalami ciężkimi i redukować poziom szkodliwych pierwiastków. Z związku z tym należy pamiętać, aby nie zbierać grzybów z terenów zanieczyszczonych, ponieważ kumulują w swoich organach toksyczne dla człowieka związki!
Badacze nie wykluczają, że w przyszłości grzyby przyczynią się do rozwoju proekologicznych rozwiązań i pomogą uporać się z nadmierną ilością odpadów.
Grzyby w życiu człowieka – pożyteczne czy niebezpieczne?
W codziennym życiu ludzie wykorzystują bardzo wiele gatunków grzybów. Kojarzone są przede wszystkim z grzybobraniem. Zbierane grzyby w lesie cenione są za walory smakowo-zapachowe, ale oprócz tego mają też wysoką zawartością niektórych składników odżywczych, witamin oraz są niskokaloryczne.
Jednak do najczęściej spożywanych grzybów należą drożdże. Znanych jest około 1500 gatunków, zaliczanych do workowców i podstawczaków. W przemyśle spożywczym wykorzystywane są drożdże piekarnicze, kruche do wyrobu kefiru czy winiarskie, piwowarskie lub gorzelnicze.
Grzybom zawdzięczamy rozwój współczesnej farmakologii. Pierwszy antybiotyk na świcie – penicylina został stworzony przy zastosowaniu pędzlaka Penicillium. Aktualnie naukowcy uważają, że grzyby mają właściwości prozdrowotne.
Badania kliniczne udowadniają, że niektóre gatunki wykazują przydatność w leczeniu chorób nowotworowych. Przykładem może być grzyb lakownica żółtawa (inaczej reishi), który hamuje namnażanie się komórek nowotworowych w płucach. Także badania naukowców dowiodły, że korzeniowiec sosnowy uniemożliwia rozwój raka jelita grubego.
Jednak istnieją choroby wywołane grzybami. Mogą wywoływać u ludzi zakażenia układu moczowego, pokarmowego oraz płuc, prącia i pochwy. Biolodzy uważają, że grzyby, pomimo to, robią dla ludzkości bardzo dużo dobrego.
Co stanowi zagrożenie dla grzybów?
Według najnowszej aktualizacji na Czerwonej liście gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) znajduje się już 1,3 tys. gatunków, z czego 411 grzybów jest zagrożonych wymarciem. Są wśród nich gatunki ważne dla człowieka jak i niezbędne do funkcjonowania ekosystemów.
Przyczyn wymierania gatunków grzybów jest kilka. To chociażby rolnictwo, a konkretnie stosowanie środków chemicznych. Kolejnym zagrożeniem dla grzybów jest wylesianie. Wycinka drzew, w tym w lasach pierwotnych, niszczy te organizmy i nie daje szans oraz czasu na ponowne zasiedlenie.
Zagrożeniem dla grzybów są także zmiany klimatyczne. W okresach suszy, które zdarzają się coraz częściej, organizmów tych jest coraz mniej. Grzyby potrzebują do życia i rozwijania się ciepła oraz wilgoci. Ponadto globalne ocieplenie powoduje zmianę struktury lasów, co zaburza cały ekosystem i niszczy odpowiednie siedliska grzybów. Także ogromnym zagrożeniem są coraz częstsze na świecie pożary.
Przykładowe źródła:
