W najnowszym raporcie Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) Puszcza Białowieska została sklasyfikowana jako obiekt o „krytycznym stanie zachowania”. Przyczyniły się do tego m.in. masowe wycinki drzew czy budowa zapory na granicy polsko-białoruskiej. Eksperci UNESCO i IUCN apelują o pilne działania. Co zagraża Puszczy Białowieskiej? Czy jest ratunek dla tego skarbu Polski?
Puszcza Białowieska została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1979 r. ze względu na wyjątkową wartość ekologiczną i światowe znaczenie dla ochrony różnorodności biologicznej. W 1992 r. dodano część białoruską, tworząc transgraniczny obiekt przyrodniczy. Puszcza Białowieska jest największym i jednym z ostatnich fragmentów pierwotnego lasu nizinnego w Europie.
Eksperci alarmują – Puszcza Białowieska w krytycznym stanie
IUCN w ostatnim raporcie podkreśla, że Puszcza Białowieska jest w stanie krytycznym i stoi w obliczu poważnych zagrożeń. Eksperci apelują o pilne działania w celu przywrócenia naturalnych procesów ekologicznych i ograniczenia ingerencji człowieka. W poprzednich raportach (z 2017 i 2020 r.) stan puszczy oceniano jako „wysoce niepokojący”.
W raporcie IUCN zaznaczono, że jedynym pozytywnym działaniem dla przyrody Puszczy Białowieskiej jest fakt wstrzymania gospodarki leśnej w 2018 r. z uwagi na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) i zabezpieczenie sądu cywilnego. Pozytywnie wpłynęło to na zachowanie wyjątkowej wartości obiektu.
Co zagraża Puszczy Białowieskiej?
W raporcie IUCN wskazano, że Puszczy Białowieskiej zagrażają przede wszystkim zmiany klimatyczne oraz znaczna fragmentacja ekologiczna. Utworzenie bariery granicznej i rozbudowa infrastruktury podzieliły obiekt na dwie izolowane podjednostki. Fragmentacja zaburza naturalne procesy i zagraża długoterminowej integralności kompleksu leśnego – wpływa na stosunki wodne, siedliska i migracje zwierząt oraz na dynamikę relacji drapieżnik-ofiara. Raport wskazuje także na inne zagrożenia związane z niewłaściwie prowadzoną gospodarką leśną.
Fragmentacja ekologiczna – największe zagrożenie dla Puszczy Białowieskiej
Zapora graniczna uniemożliwia migrację dziko żyjących zwierząt. Betonowe fundamenty, stalowe panele czy drogi serwisowe utworzyły gąszcz przeszkód, które dla większości gatunków są nie do przebycia. Najbardziej zagrożonym gatunkiem są rysie – w polskiej części jest zaledwie ok. 9 dorosłych osobników. Eksperci wskazują, że jeśli nie nastąpi napływ osobników z Białorusi, polskie rysie wyginą w ciągu 5–10 lat. Zapora jest nieprzekraczalną barierą także m.in. dla żubrów, łosi, jeleni czy wilków. Według IUCN fragmentacja ogranicza możliwość wymiany genetycznej pomiędzy populacjami. Przygotowano 3 bramy mające pełnić funkcję przejść dla zwierząt, ale są stale zamknięte.
Dodatkowo wzmożona aktywność służb w strefie przygranicznej, światło i hałas znacznie obniżają jakość siedlisk, a nawet stanowią zagrożenie życia dla wielu gatunków zwierząt. Ponadto brak kontroli nad wwożonymi do Puszczy materiałami budowlanymi zagraża także wprowadzeniem do obiektu gatunków obcych i inwazyjnych.
Niewłaściwie prowadzona gospodarka leśna w Puszczy?
W 2017 r. Lasy Państwowe przeprowadziły masową wycinkę drzew w Puszczy Białowieskiej (wycięto 200 tys. m3 drzew, także w chronionych, ponad stuletnich drzewostanach) w związku z gradacją kornika drukarza. Ponadto usunięto wtedy martwe drewno w strefach obejmujących lasy naturalne, gdzie gospodarka leśna jest zakazana. Działania te zakłóciły naturalne procesy przyrodnicze, co miało negatywny wpływ na wyjątkową wartość obiektu.
Kolejnym zagrożeniem jest niewłaściwe zarządzanie obiektem UNESCO przez pracowników lokalnych nadleśnictw. Eksperci wskazują, że leśnicy nie posiadają niezbędnych kompetencji i doświadczenia. Przeszkoleni są głównie z gospodarki leśnej i nie mają wiedzy do prowadzenia działań niezbędnych do ochrony wyjątkowych walorów przyrodniczych danego obiektu, w tym relacji ze społecznościami lokalnymi i zachowania różnorodności biologicznej. Do braku skoordynowanego zarządzania Puszczą doprowadziło również załamanie się współpracy transgranicznej między Polską i Białorusią.
Puszczy Białowieskiej zagraża także osuszenie terenów przez sieć rowów melioracyjnych. Dodatkowo zapora graniczna blokuje przepływy wód podziemnych i powierzchniowych, osuszając teren po stronie polskiej i pogarszając stan zdrowotny drzewostanów. Wysychanie lasu jest potęgowane przez zmiany klimatyczne.
Jak ochronić Puszczę Białowieską?
W celu skutecznej ochrony Puszczy Białowieskiej konieczne jest przyjęcie Zintegrowanego Planu Zarządzania Obiektem Światowego Dziedzictwa UNESCO oraz Planu Ochrony dla obszaru Natura 2000 Puszcza Białowieska. Oba te dokumenty, mimo, że przygotowywane są od kilku lat, nadal mają status projektów i nie zostały przyjęte przez polski rząd. Plan Zarządzania Obiektem jest wymagany przez UNESCO i ma określić strefy ochrony najcenniejszego lasu Europy.
Najnowsza wersja Planu Zarządzania Obiektem wprowadza ograniczenie eksploatacji, ale mimo to dopuszcza prowadzenie wycinek, a w centralnej części Puszczy dozwolone mają być także polowania na zwierzęta. Przyrodnicy alarmują, że najważniejsze jest całkowite wyeliminowanie gospodarki leśnej i łowieckiej z obiektu – kluczowa jest ochrona naturalnej dynamiki lasu. W tym celu proponują stworzenie wielkopowierzchniowych rezerwatów przyrody.
IUCN wzywa do podjęcia natychmiastowych działań mających na celu przywrócenie funkcjonalnej łączności ekologicznej. W tym celu należy zmodyfikować barierę oraz budować bezpieczne korytarze ekologiczne dla zwierząt, zadbać o przepływy wodne oraz wprowadzić monitoring infrastruktury.
Ochronę Puszczy Białowieskiej utrudnia sytuacja geopolityczna, jednak naukowcy wskazują, że wiele działań można podjąć natychmiast. Wymienia się wstrzymanie rozbudowy dróg, usunięcie niepotrzebnych grodzeń w lasach oraz likwidację rowów melioracyjnych. IUCN wskazuje, że jednak najbardziej kluczowe będą wspólne wysiłki Białorusi i Polski. Uruchomienie transgranicznego planu zarządzania to jedyny skuteczny sposób, aby ochronić Puszczę.
Według IUCN za dwa lata możliwa jest kolejna misja oceniająca stan ochrony Puszczy. Te wyniki mogą przesądzić o wpisaniu Puszczy na listę dziedzictwa ludzkości w zagrożeniu.
Źródło: Raport IUCN
