Od 1 października 2025 roku obowiązuje w Polsce system kaucyjny, a konsumenci dopiero teraz zaczynają odczuwać realne skutki zmian. Celem systemu było promowanie recyklingu, a także zmniejszenie zanieczyszczenia środowiska i ochrona zdrowia. Polacy jednak głośno krytykują na system kaucyjny. Jak Ministerstwo Klimatu i Środowiska zareagowało na liczne skargi?
System kaucyjny w Polsce
Polska została zobowiązana, na podstawie wytycznych dyrektywy Unii Europejskiej Single Use Plastics (SUP), do osiągnięcia poziomu selektywnej zbiórki opakowań po napojach na poziomie 77% w 2025 roku, a do 2029 roku wskaźnik ten musi wynosić 90%. W tym celu wprowadzono w kraju system kaucyjny.
System kaucyjny polega na tym, że do ceny napoju doliczana jest opłata, którą można odzyskać po zwrocie opakowania. Obecnie wynosi ona 0,50 zł za plastikowe butelki PET i puszki oraz, od 2026 r., 1 zł za jednorazowe butelki szklane.
Kaucję za butelki czy puszki musi naliczyć każdy punkt handlowy. Butelkomat przyjmie opakowanie jeśli nie jest zgniecione, musi mieć czytelną etykietę z kodem kreskowym, a także powinno być opróżnione z napoju.
System kaucyjny – wady i realne wyzwania
Minister Klimatu i Środowiska Paulina Hennig-Kloska, podczas konferencji prasowej, przyznała, że „system kaucyjny działa, ale są problemy”. Znaczna część społeczeństwa w ogóle nie korzysta z możliwości zwrotu opakowań. System, który miał wspierać recykling, sprawia ogromne problemy.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska poinformowało, od października 2025 r. do obiegu trafiło około 530 mln opakowań, z czego blisko 28 mln zostało zwróconych w ramach systemu kaucyjnego.
Nieczynne butelkomaty – główny problem systemu kaucyjnego
System kaucyjny stwarza wiele problemów dla konsumentów. Polacy, jako główny problem, wskazali nieczynne butelkomaty. Wiele osób ma trudności ze zwrotem opakowań w pobliżu miejsca zamieszkania. Butelkomatów jest zdecydowanie za mało i za rzadko są opróżniane, przez co maszyny zwykle są przepełnione, co zniechęca do oddawania opakowań.
Oddawanie opakowań do butelkomatu, dla wielu konsumentów, jest czasochłonne i uciążliwe, szczególnie przy większych ilościach. Urządzenia działają wolno i wymagają wrzucania butelek pojedynczo.
Polacy przyznają, że nie mają w domach wystarczającej ilości miejsca na magazynowanie niezgniecionych butelek. Kolejną wadą systemu kaucyjnego dla konsumentów jest brak punktów zwrotu w najbliższej okolicy.
Problemem jest także forma zwrotu. Mimo, że przepisy przewidują wypłatę gotówki, w sklepach często oferowane są jedynie bony zakupowe. Klienci wskazują na trudności związane z realizacją voucherów. Bony można realizować jedynie w sieci sklepowej, w której zostały wystawione.
Na system kaucyjny skarżą się także pracownicy handlu. Kasjerzy narzekają na długie kolejki do kasy i jednoczesną obsługę butelkomatów. Pracownicy sklepów wskazują także na ogromne worki z butelkami zalegające na magazynach i zbyt rzadki odbiór opakowań.
System kaucyjny – problemy ze zwrotem butelek
W niektórych miejscach, kupując butelkę napoju, nie można odzyskać kaucji. Dzieje się tak w wagonach WARS w PKP Intercity, na co skarżą się pasażerowie. Miejsce to jednak nie jest uprawnione do zwrotu kaucji oraz odbioru pustych opakowań.
Obowiązek odbioru opakowań mają jedynie jednostki handlu detalicznego lub hurtowego o powierzchni sprzedaży powyżej 200 m kw., co wynika z zapisu ustawy. Ponadto normy sanitarne wymagają oddzielenia odpadów od żywności, co w warunkach ograniczonej przestrzeni jest trudne do spełnienia. Pasażerowie, którzy chcą odzyskać kaucję, muszą pustą butelkę zabrać ze sobą w dalszą podróż i zwrócić opakowanie w sklepie.
Kolejnym z najczęściej wskazywanych problemów jest brak objęcia systemem wszystkich opakowań. Dotyczy to m.in. szkła jednorazowego, w tym popularnych „małpek”, których sprzedaje się w Polsce nawet ok. 2 mln dziennie. Budzi to kontrowersje wśród Polaków. Oprócz kosztów ekologicznych, są także społeczne, ponieważ w ten sposób promowane są napoje wysokoprocentowe.
Poza systemem kaucyjnym jest także część opakowań wielorazowych. Tak będzie przynajmniej do 2028 r. Zdaniem ekspertów osłabia to efektywność systemu.
System kaucyjny uderza w organizatorów imprez
System kaucyjny sprawia także problemy organizatorom imprez, m.in. wesel, komunii i innych ważnych wydarzeń.
W kontekście całkowitych wydatków na imprezę kwota za kaucję za butelki nie stanowi dużego obciążenia dla budżetu organizatorów. Jednak chcąc odzyskać pieniądze należy zwrócić wszystkie opakowania, a to są kolejne problemy. Dla organizatorów imprez oznacza to konieczność zorganizowania całej logistyki zbierania i zwrotu butelek po wydarzeniu.
Dlaczego Polacy omijają system kaucyjny?
Wielu Polaków świadomie zrezygnowało z oddawania butelek i możliwości zwrotu pieniędzy. Niejasności i wyłączenia związane z systemem kaucyjnym sprzyjają również nadużyciom. Pracownicy sklepów wskazują na to, że zdarzają się sytuacje, w których klienci próbują „obejść” system, np. skanując jedno opakowanie, a oddając inne.
Eksperci podkreślają, że źródłem problemu nie są zachowania konsumentów, lecz przede wszystkim konstrukcja systemu – im więcej wyjątków i niejednoznacznych zasad, tym większe pole do nadużyć.
Kolejnym wyzwaniem jest także niedostateczna wiedza społeczeństwa na temat systemu kaucyjnego. Zdaniem ekspertów zabrakło szerokiej kampanii edukacyjnej.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska – reakcja na liczne skargi dotyczące systemu kaucyjnego
Po kilku miesiącach od wejścia w życie systemu kaucyjnego, wyraźnie wychodzi z fazy wdrożeniowej i zaczyna być oceniany przez konsumentów. Widoczne jest zaangażowanie społeczeństwa, ale jednocześnie narastają problemy związane z zasadami i niedostosowaną infrastrukturą.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiada poprawki w systemie kaucyjnym po licznych skargach na przepełnione butelkomaty i problemy z voucherami. Resort planuje zwiększyć liczbę urządzeń oraz usprawnić harmonogramy odbioru odpadów. Rozważane są także zmiany w zakresie włączenia do systemu butelek po tzw. „małpkach” oraz kartonów np. po mleku.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje również wdrożenie systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta, który przewiduje, że to producenci będą odpowiedzialni za selektywną zbiórkę i recykling opakowań.
