Wiewiórka ruda — beztroska, puchata akrobatka, która zbudza sympatię u każdego spacerowicza. Swoim energetycznym uosobieniem dodaje kolorów i życia w zbiorowiska leśne oraz parki czy przydomowe ogródki. Niestety w wielu miejscach w Europie i na świecie populacje uroczych rudzielców są zagrożone przez inwazyjny gatunek, jakim jest wiewiórka szara. Czy w Polsce są szare wiewiórki? Czy powinniśmy szykować się na inwazję?
Wiewiórka pospolita występuje w całym kraju i cieszy się dużą sympatią wśród ludzi. Dzięki swojemu rudemu kolorowi jest łatwo zauważalna, a pozostawione przez nią charakterystycznie obgryzione szyszki, stają się cennym dowodem jej występowania w czasie tropienia. Jej niesamowite akrobacje oraz kontakt z naturą za każdym razem powodują uśmiech na twarzy spacerowiczów. Przedstawiamy kilka ciekawych faktów oraz potencjalne zagrożenie, jakie może czyhać na wiewiórkę rudą w Polsce.
Wiewiórka ruda – leśny akrobata i… ogrodnik
Wiewiórka pospolita (Sciurus vulgaris) należy do rzędu gryzoni. Żyjący w Polsce przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się rudym futerkiem z lekko szarawymi bokami lub czarnobrunatnym kolorem (te najczęściej spotkamy na terenach górskich i północy Europy). Kolejnym elementem wyróżniającym rodzime wiewiórki to uszy zakończone pędzelkami oraz puchaty ogon.
Gryzonie te są niezwykle sprawne i zwinne. Po ziemi poruszają się skokami, jednak najbardziej imponujące są ich akrobacje nadrzewne. Wspinanie po drzewach umożliwiają im zakrzywione pazurki. Potrafią nawet schodzić głową w dół po pniu! Bardzo ważnym elementem budowy wiewiórki jest ich puchaty ogon, który zapewnia balans oraz pełni funkcję steru i hamulca.
Wiewiórka jest bardzo inteligentnym stworzeniem, jednak czasem… zapominalskim. Zakopywanie pokarmu i zapamiętywanie jego lokalizacji jest kluczem do przetrwania. Spryt jest również pożądaną cechą, bowiem nie tylko trzeba pamiętać o swoich orzachach, ale i ich bronić lub… wykradać ze spiżarni sąsiadów. Pomimo najlepszych chęci wiewiórki nie są w stanie zapamiętać wszystkich kryjówek. Zapomniane orzechy stają się wtedy nowymi drzewami, a gryzoń nieświadomym ogrodnikiem.
Wiewiórka ruda w niebezpieczeństwie… szarej kuzynki
Wiewiórka pospolita występuje naturalnie w większości Europy. Nie posiada wielu naturalnych wrogów, jednak większość z nich to drapieżniki takie jak: kuny, żbiki, ptaki drapieżne, czy koty i psy domowe. Największe zagrożenie pojawiło się za sprawą człowieka i przyleciało aż z Ameryki Północnej – wiewiórka szara.
Co różni wiewiórkę szarą od pospolitej? Nie mówimy tu tylko o kolorze futerka! Gatunki te różnią się przede wszystkim rozmiarami. Szara jest znacznie większa i cięższa od rudej kuzynki. Ponadto inwazyjna wiewiórka jest skuteczniejsza w wykorzystywaniu żołędzi jako pokarmu, przez co wygrywa konkurencję o zasoby z naszym rodzimym gatunkiem. Wiewiórki rude pod opresją inwazji miały niższą masę ciała oraz mniejszy sukces rozrodczy, co prowadziło w niektórych miejscach nawet do niemal całkowitego wyparcia lokalnego gatunku.
Dodatkowo wiewiórka szara przystosowana do warunków klimatycznych Ameryki Północnej jest zdolna przetrwać w bardziej zmiennej pogodzie. Na szczęście w Europie nie zajmują tak szerokiej niszy ekologicznej, gdyby jednak wykorzystały cały swój potencjał ich zasięg, byłby o 2,5 razy większy od obecnego zasięgu.
Wiewiórka szara wygrywa walkę z rudą również na froncie epidemiologicznym. Jest ona bowiem nosicielem wirusa ospy, który dla rodzimego gryzonia jest śmiertelny. Choroba ta powoduje o 17-25 razy szybsze wymieranie wiewiórki rudej na obszarach objętych patogenem. Inwazyjne gryzonie przenoszą również pasożyty takie jak nicienie, które mogą być zabójcze dla rodzimego gatunku.
Wiewiórka szara w 100 najgorszych inwazyjnych gatunków
Niepozorna wiewiórka szara okazał się niezwykle skutecznym gatunkiem inwazyjnym. Według IUCN zalicza się jako jeden ze stu najgorszych inwazyjnych gatunków obcych. Przez co jest jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków niszczycielskiego wpływu IGO na rodzimą faunę.
W Europie wiewiórka szara została wprowadzona do Wielkiej Brytanii, Irlandii oraz Włoszech, skutecznie wypierając lokalny gatunek. W każdym z krajów inwazyjne gryzonie zostały wprowadzone kilkukrotnie w różnym czasie. Zarówno na wyspach brytyjskich jak i Irlandii największe żniwo zebrały patogeny przenoszone przez wiewiórkę szarą, co doprowadziło do drastycznego zmniejszenia liczebności lokalnego gryzonia. We Włoszech natomiast gatunek inwazyjny wypadł rodzimy z powodu stresu fizjologicznego, innych drobnoustrojów oraz silnej konkurencji.
Włochy mogą stać się źródłem dla wiewiórki szarej do kolonizacji dalszej części Europy kontynentalnej. Pomimo bariery, jaką stanowią Alpy naukowcy przewidują, że ekspansja może być realnym zagrożeniem. Szacowany czas na dotarcie do Francji to koło 50 lat.
Czy wiewiórki szare występują w Polsce?
Wiewiórka szara nie występuje w stanie wolnym w Polsce i aktualnie nie stanowi zagrożenia dla krajowej wiewiórki pospolitej. Ponadto gatunek ten jest umieszczony na liście gatunków, które mogą zagrozić rodzimym gatunkom w przypadku uwolnienia, co powoduje, że sprowadzenie jej do Polski, hodowla i rozmnażanie wymagają zgody Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.
Mimo wszystko istnieją miejsca i hodowcy utrzymujący wiewiórkę szarą w domu, a jej kupno nie jest problematyczne. Stwarza to realne ryzyko umyślnego lub nieumyślnego wypuszczenia inwazyjnego gatunku na wolność. Jej szybkie tempo rozmnażania oraz łatwość kolonizacji nowych terenów może być zabójcze dla niczego nieświadomej wiewiórki pospolitej.
W przypadku obserwacji wiewiórki szarej należy to niezwłocznie zgłosić do bazy Gatunki Obce w Polsce.
Źródła:
Talarczyk, K. (2024). „Wiewiórka pospolita”. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
Krauze-Gryz, D., & Gryz, J. (2012). „Wiewiórka szara Sciurus carolinensis w Polsce: science fiction czy realne zagrożenie?”. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej, 14(4 [33).
