Nie od dziś wiadomo, że mokradła są sprzymierzeńcem do walki ze zmianami klimatu oraz kluczem do zachowania bioróżnorodności. Jednak nie każdy wie, że mogą być również wykorzystywane w obronie granic, ponieważ tereny podmokłe i wilgotne lasy są nieprzejezdne dla wrogich wojsk. Czy bagna zastąpią betonowe mury? Jaka jest rola mokradeł w obronie granic?
Mokradła na ratunek
Mokradła mogą stać się kluczowym elementem obrony przed dwoma największymi zagrożeniami: wojną oraz zmianami klimatu (efektywnie pochłaniają dwutlenek węgla z atmosfery oraz pomagają w walce z suszą). Możliwość wykorzystania terenów podmokłych dostrzegają zarówno naukowcy jak i politycy.
Eksperci z Polski oraz Finlandii badają możliwość renaturyzacji torfowisk w celu jednoczesnej walki ze zmianą klimatu i obrony granic. Naukowcy z różnych państw potwierdzają, że byłby to stosunkowo prosty sposób na osiągnięcie obu tych celów.
Rola mokradeł w obronie granic
Wykorzystanie mokradeł w celach obronnych nie jest nowością. Taką strategie wykorzystali Ukraińcy w marcu 2022 r. (na początku rosyjskiej inwazji). Zniszczono tamę na rzece Irpień, zalewając okoliczne tereny. W konsekwencji rosyjski sprzęt wojskowy ugrzązł w błocie. Miało to niestety negatywny wpływ na środowisko i mieszkańców. W wyniku powodzi wiele osób straciło domy. Z kolei niektóre gatunki nie miały czasu, aby przystosować się do gwałtownej zmiany w siedlisku.
Mokradła w nomenklaturze wojskowej kategoryzowane są jako „no-go”. Czołgi ważące kilkadziesiąt ton oraz inne pojazdy pancerne nie przejadą przez nasycone wodą torfowisko, w przeciwieństwie do terenów osuszonych.
Niektóre kraje bałtyckie na razie nie wykazały zainteresowania kwestią wykorzystania mokradeł w celach obronnych. Z kolei w Estonii oraz Łotwie planowane jest umocnienie granic za pomocą naturalnych barier, jednak nie obejmują renaturyzacji torfowisk.
W Polsce trwają dyskusje między naukowcami a ministerstwem obrony narodowej na temat wykorzystania torfowisk w celach obronnych. W styczniu 2025 r. kilku badaczy z Polskiej Akademii Nauk zostało zaproszonych przez dowództwo wojskowe do przedstawienia szczegółowego planu wykorzystania środowiska naturalnego jako środka bezpieczeństwa granicznego. Ministerstwo obrony planuje, aby wzdłuż wschodniej granicy było jak najwięcej terenów podmokłych.
Betonowe mury, które miałby stanowić barierę obronną, można z łatwością wysadzić i sforsować. Nie może się to zdarzyć w przypadku terenów podmokłych. Dlatego tak ważna jest ochrona torfowisk oraz odtwarzanie mokradeł.
Przywracanie mokradeł – klucz do sukcesu
Bagna są osuszane od setek lat, głównie na potrzeby rolnictwa. Znaczna część torfowisk na świecie jest zdegradowana (w Polsce degradacji uległo około 85 proc. tych terenów). Niestety, po osuszeniu bagna torf rozkłada się, emitując do atmosfery dwutlenek węgla, który magazynowany był przez tysiące lat. Ponowne nawodnienie zdegradowanych terenów wspiera działania na rzecz klimatu.
Ochrona i odtwarzanie mokradeł w Polsce jest kluczowa także z powodów militarnych. Działania muszą być natychmiastowe. Potrzebna jest przede wszystkim prawna ochrona torfowisk w kraju. Obecnie tereny podmokłe są chronione tylko wtedy, gdy jednocześnie są siedliskiem Natura 2000. Rowy melioracyjne wciąż osuszają ogromne obszary przygraniczne, znikają rozlewiska rzek, a podmokłe lasy wysychają. Sytuacje pogarszają także zmiany klimatyczne.
Czy przywrócenie mokradeł jest możliwe?
Jeśli teren nie został całkowicie osuszony, możliwe jest, że w ciągu maksymalnie dwóch lat znów wypełni się wodą. W tym celu wystarczy zasypać rowy melioracyjne. Renaturyzacja jest trudnym procesem, ale sama retencja wody i utrudnienie przejścia w celach obronnych jest dość proste i szybkie.
Największym zagrożeniem dla torfowisk było i jest rolnictwo. Z tego powodu zarówno w Finlandii, jak i w Polsce, projekty renaturyzacji torfowisk będą odbywać się na terenach należących do skarbu państwa. Naukowcy przypominają, że aby zrealizować cele, to konieczne będzie także przywrócenie mokradeł na gruntach rolnych. Pilnie potrzebujemy programu dla rolników, który zapewni rekompensatę za ponowne nawodnienie osuszonych torfowisk.
Przykładowe źródło: Uniwersytet Yale
