W ostatnich latach zaobserwowano zanikanie populacji rodzimego chomika europejskiego. Gatunek ten uznawany jest za jeden z najszybciej ginących ssaków Europy! Szacuje się, że za kilka lat będzie gatunkiem wymarłym. Co zagraża chomikowi europejskiemu?
Chomik europejski powoli staje się w Polsce rzadkością. Niegdyś zasięg tego gatunku obejmował prawie całą centralną i południową część kraju. Aktualnie występuje jeszcze na południu i południowym – wschodzie Polski. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) w 2024 r. nadała chomikowi status gatunku krytycznie zagrożonego wyginięciem na terenie Europy. Należy jak najszybciej podjąć działania na rzecz ochrony tych zwierząt. Dlaczego chomik europejski jest ważny dla ekosystemu? Jak należy chronić ten gatunek?
Chomik europejski – charakterystyka gatunku
Chomik europejski (Cricetus cricetus) jest największym spośród chomików. Długość ciała tego gryzonia sięga od 18 do 28 cm, a masa mieści się między 250 a 850 g. Jest to wyjątkowo ubarwiony ssak. Brzuch chomika jest jednolicie czarny, z kolei grzbiet rudy. Policzki, miejsca za uszami i boki ciała są kremowe. Cechą charakterystyczną gryzonia są torby policzkowe, które służą głównie do przenoszenia pokarmu, lecz w obliczu zagrożenia zwierzę “nadyma” swoje policzki, aby przestraszyć drapieżnika.
Chomik europejski zasiedla przede wszystkim tereny rolnicze, ale zdarza się, że zamieszkuje również ogródki przydomowe. Preferuje pola z uprawą zbóż, buraków cukrowych, koniczyny lub ziemniaków. W wyborze siedliska istotny wpływ ma także podłoże glebowe z odpowiednim poziomem wód gruntowych, które pełni ważną rolę przy budowie kryjówek. Nory chomików należą do najgłębszych i najbardziej skomplikowanych wśród gniazd polnych gryzoni żyjących w Europie.
Chomiki prowadzą samotny tryb życia (poza okresem rozrodczym). Okres hibernacji trwa od września do kwietnia. W sytuacji wyczerpania zapasów pokarmu, przed nastaniem wiosny, mogą zginąć z głodu. Z kolei, gdy mają w zimie stały dostęp do pożywienia, potrafią nie zapadać w sen zimowy.
Chomiki europejskie są wszystkożerne. Żywią się roślinami uprawnymi. Zwierzę zjada owoce, pędy i liście, nie uszkadzając przy tym kory i korzeni drzew. Ponadto gryzonie żywią się również owadami czy ptasimi jajami.
Rola chomika europejskiego w środowisku
Chomik europejski jest gatunkiem „parasolowym”. Obecność tego zwierzęcia w środowisku przyczynia do wzrostu bioróżnorodności. Chroniąc gryzonia, chronimy również wiele innych gatunków zasiedlających ekosystem.
Chomik jest kluczowym składnikiem w pokarmie drapieżnych zwierząt (głównie dla tchórza stepowego czy orlika krzykliwego). Poza tym nory gryzonia są siedliskiem wielu bezkręgowców.
Chomik rozsiewa nasiona roślin oraz zjada chwasty. Gryzonie, kopiąc nory, mieszają glebę, przyczyniając się do użyźniania, co ma bardzo pozytywny wpływ na rośliny uprawne. Gniazda tego gatunku są także rezerwuarem wody w okresach suszy. Niektóre bezkręgowce, będące szkodnikami upraw (np. chrząszcze lub ślimaki), są elementem diety chomików.
Co stanowi zagrożenie dla chomika europejskiego?
Chomikowi europejskiemu zagraża przede wszystkim przekształcanie siedlisk rolniczych i zmiana struktury upraw, zalesianie terenów oraz budowa dróg czy budynków, których konsekwencją jest fragmentacja siedlisk i izolacja populacji. Ponadto do wymierania gatunku przyczyniają się także pojazdy mechaniczne, zanieczyszczenie światłem oraz drapieżnictwo psów i kotów domowych.
Szczególnie niebezpieczne dla chomika europejskiego jest uznawanie ich za szkodniki. W jednym sezonie występują jeden lub dwa mioty (po 6-8 osobników). Młode opuszczają swoje gniazda i oddalają się na niewielkie odległości, dlatego największe zagrożenie dla populacji jest dla celowe zwalczanie gryzoni środkami chemicznymi.
Naturalnymi zagrożeniami dla chomików europejskich są zmiany klimatyczne (brak mroźnych zim powoduje, że hibernacja chomika jest skrócona), drapieżnictwo dzikich ptaków i ssaków oraz choroby. Jednak czynniki antropogeniczne stwarzają na tyle silną presję, że czynniki naturalne mogą stać się zagrożeniem tylko dla osłabionych lokalnych populacji.
Ochrona chomika europejskiego
Los chomika europejskiego zależy nie tylko od ochrony prawnej, ale także od poziomu świadomości ludzi.
Prawnie zakazane jest niszczenie terenów zasiedlanych przez chomiki. Bezwzględnie zabronione jest odławianie i trzymanie gryzoni w domowych terrariach, a przede wszystkim umyślne zabijanie.
W ochronie chomika europejskiego istotne jest wdrażanie programów rolnośrodowiskowych, obejmujących m.in.: stosowanie poplonów i płodozmianu, zwiększenie różnorodności upraw lub stosowanie nietoksycznych środków ochrony roślin.
Podczas planowania inwestycji budowlanych ważne jest uwzględnianie obecności tego gatunku przy opracowywaniu raportu oddziaływania na środowisko. Z kolei na odcinkach dróg biegnących w sąsiedztwie stanowisk gryzoni pojawiły się specjalne znaki drogowe „Zwolnij chomiki!”.
Na rzecz ochrony chomika europejskiego działania podejmują także specjaliści. We wrocławskim i poznańskim ZOO oraz w Egzotarium w Sosnowcu prowadzone są hodowle zachowawcze. Gryzonie następnie wypuszczane są na wolność. Osobniki z hodowli zachowawczych wsiedlane są na użytek ekologiczny „Chomik europejski” w Jaworznie, gdzie prowadzona jest aktywna ochrona tego gatunku. Populacja podlega corocznemu monitoringowi oraz badaniom poziomu zmienności genetycznej. Niestety młode, będące potomstwem rodziców urodzonych w niewoli, nie rozwijają instynktów antydrapieżniczych, co zmniejsza szansę na przeżycie.
Mimo trudnej sytuacji, Polska wciąż jest miejscem, gdzie lokalnie występują silne populacje chomika europejskiego. Jest to jednak ostatni dzwonek do podjęcia działań na rzecz ochrony gatunku.
